اصولا چرا این قدر راحت تحریم می شویم در حالی كه ما چیزی جز مطالبه به حق خود را از جامعه جهانی نمی خواهیم؟ چرا در اقتصاد جهانی نقش ما این قدر كوچك است كه رقبا و دشمنان ما به راحتی می توانند ما را كنار بگذارند؟ اگر یك اقتصاد برونگرای قوی و متوازن با اقتصاد داخلی داشتیم كه در معادلات اقتصاد جهانی تاثیرگذار بود، آیا دشمنان و رقبای ما می توانستند، این چنین علیه ما وارد عمل شوند و در تمامی حوزه ها تلاش كنند ما را از گردونه رقابت حذف كنند و این چنین به اقتصاد ما ضربه بزنند؟

نویسنده : سید علی موسوی خلخالی روزنامه نگار، مترجم و سردبیر دیپلماسی ایرانی.

مطالب بیشتر

دیپلماسی ایرانی: تحریم ها به ما خیلی چیزها آموخت و خیلی از مسائل را برای ما روشن كرد. از جمله به ما نشان داد تا چه اندازه اقتصاد ما ضربه پذیر است. این مساله در تحریم های دور اول قبل از امضای برجام برای ما آشكار شد. در آن موقع با وجود همه كاستی ها و چالش ها، اقداماتی برای تقویت اقتصاد در وضعیت تحریم اعمال شد كه تا حد كوچكی اثراتی داشتند. اما سوال این است چرا از زمانی كه برجام امضا شد تا زمانی كه امریكا به طور یكجانبه از برجام خارج شد، اقدامی برای تقویت اقتصاد كشور تا آن جا كه در برابر تحریم ها مقاومت حداقلی داشته باشد، صورت نگرفت؟ چرا ما تلاش نكردیم در این فاصله حدود دو سال و نیم آن قدر اقتصاد خود را تقویت كنیم تا اولا خروج امریكا از برجام و اعمال مجدد تحریم ها این قدر تبعات برای اقتصاد ما به دنبال نداشته باشد، ثانیا، خروج امریكا و بی تفاوتی دیگر امضاكنندگان نسبت به كما رفتن برجام این قدر سهل و آسان نباشد؟ اقتصاد مقاومتی كه مقام معظم رهبری در دور اول تحریم ها یعنی قبل از امضا شدن برجام بر آن تاكید داشتند، دقیقا با همین رویكرد بود، چرا بعد از امضا شدن برجام به این موضوع توجه نشد تا بعد از خروج امریكا از برجام چنین ضربات سخت اقتصادی را متحمل شویم؟

اصولا چرا این قدر راحت تحریم می شویم در حالی كه ما چیزی جز مطالبه به حق خود را از جامعه جهانی نمی خواهیم؟ چرا در اقتصاد جهانی نقش ما این قدر كوچك است كه رقبا و دشمنان ما به راحتی می توانند ما را كنار بگذارند؟ اگر یك اقتصاد برونگرای قوی و متوازن با اقتصاد داخلی داشتیم كه در معادلات اقتصاد جهانی تاثیرگذار بود، آیا دشمنان و رقبای ما می توانستند، این چنین علیه ما وارد عمل شوند و در تمامی حوزه ها تلاش كنند ما را از گردونه رقابت حذف كنند و این چنین به اقتصاد ما ضربه بزنند؟

شكی نیست كه ما در دادوستد بین المللی و تجارت خارجی ضعیف عمل كرده ایم. اقتصاد ما تا اندازه بسیاری مبتنی بر صادرات نفتی است. صادرات نفت ایران در دوره قبل از تحریم (یعنی قبل از تابستان امسال) چیزی در حدود 2میلیون و 680 هزار بشكه بود كه بعد از بازگشت تحریم های امریكا، در حال حاضر به زیر یك میلیون بشكه رسیده است. اگر در همین صنعت نفت می توانستیم حجم صادرات خود را به بیش از این رقم برسانیم و نقشی تاثیرگذارتر از وضعیت قبل از تحریم ایفا می كردیم، بی شك تحریم نفتی ما به مراتب سخت تر می شد. ما این واقعیت جدید را درك نكردیم كه ایالات متحده امریكا از سال 2008 روی صنعت نفت خود چنان سرمایه گذاری كرد تا در سال 2018 به صادركننده بزرگ نفت تبدیل شود. در حال حاضر ایالات متحده امریكا بزرگترین تولید كننده نفت در كنار روسیه و عربستان سعودی است. بخش عمده ای از بازار نفت ایران بعد از تحریم توسط شركت های نفتی امریكایی تصاحب شدند. یا ما ورود عراق به جمع تولیدكنندگان اصلی نفت اپك را دست كم گرفتیم و زمانی دریافتیم عراق، رقیب جدی است كه روشن شد تولید نفت این كشور تا سال 2019 به حدود 5 میلیون بشكه در روز می رسد. در اوپك جایگاه ما به قدری ضعیف شده بود كه روسیه، به عنوان شریك سیاسی ما در عرصه بین المللی، به جای لابی با ما در تعیین سقف تولید اول با عربستان سعودی به توافق رسید سپس به سراغ ما آمد. 

ما حتی در تعاملات اقتصادی منطقه ای خود نیز ضعیف عمل كرده ایم. در دایره اقتصادی اروپا، ایران جایگاه بسیار كوچكی دارد در حالی كه تعاملات اقتصادی آلمان با كشور كوچكی مثل لیتوانی با 2.8 میلیون نفر جمعیت و 65هزار و 300 كیلومتر مربع مساحت حدود 5 میلیارد و 600 میلیون دلار و تعاملات اقتصادی روسیه با این كشور حدود 6.52 میلیارد دلار است. در حالی كه كل مراودات اقتصادی ایران به كل اتحادیه اروپا تا قبل از خروج امریكا از برجام حدود 20 میلیارد دلار بود كه بخش عمده ای از این رقم صادرات نفتی ما به كشورهای عضو این اتحادیه بود. با بازگشت تحریم ها، به گفته وزیر نفت، حتی كشوری مثل یونان كه از تحریم های امریكا معاف شد، حاضر نشد از این معافیت استفاده كند و از ایران دوباره نفت وارد كند. در حال حاضر معاملات اقتصادی ما با اروپا در حد صفر است. 

روابط اقتصادی ما با كشورهای همسایه شمالی و حوزه قفقاز و آسیای میانه كه ظرفیت های بالقوه اقتصادی برای ایران دارند به مراتب كوچك تر است. در كشورهایی مثل تاجیكستان و ازبكستان و تركمنستان و قزاقستان كه مشتركات فرهنگی فراوانی نسبت به ما دارند، و می توانستیم حوزه اقتصادی مهمی را در آن جا رقم بزنیم، نقش ما در اقتصاد آنها به 10 درصد هم نمی رسد. در حالی كه تركیه، همسایه غربی ما در حدود 15 میلیارد دلار در سال فقط صادرات پوشاك به آسیای میانه و قفقاز دارد. 

هم زمان با سقوط ارزش پول ما در تابستان گذشته، لیر، واحد پول تركیه نیز سقوط كرد. دلیل هر دو اتفاق هم یك چیز بود، دلار كه ایالات متحده امریكا از آن استفاده ابزاری می كرد. اما برای تركیه، كارشناسان اروپایی هشدار دادند كه سقوط اقتصادی این كشور می تواند كل اقتصاد اروپا را وارد بحرانی به مراتب بدتر از سال 2008 كند و برای همین باید اروپا همه تلاش خود را به كار گیرد و اجازه ندهد اقتصاد تركیه دچار بحران شود، برای همین اروپایی ها دست به كار شدند و برای تركیه در واشنگتن لابی گری های سنگینی كردند در حالی كه كل تلاش اروپا برای جبران خسارت اقتصادی خروج امریكا از برجام بعد از ماه ها تاخیر به ایجاد غیرالزام آور اینستكس منجر شد كه هنوز معلوم نیست اروپایی ها تا كجا می توانند برای آن هزینه كنند.

در دنیای امروز اقتصاد جایگاه بالایی در تعریف تعاملات كشورها با یكدیگر دارد. هر چقدر اقتصاد یك كشور قدرتمند باشد و نقش آن در مناسبات جهانی تاثیرگذارتر باشد، متحدان و طرف های اقتصادی آن ایستادگی بیشتری برای حفظ آن می كنند، هر چقدر این مناسبات ضعیفتر باشند كشورها كمتر حاضرند برای حفظ مناسباتشان هزینه كنند.