دریای خزر بعد از منطقه خلیج فارس و سیبری سومین منبع انرژی جهان است كه بر اساس اعلام سازمان انرژی جهانی، مجموع ذخایر تأییدشده نفت خام و گاز طبیعی دریای خزر بالغ بر صدمیلیارد بشكه نفت و 12 تریلیون مترمكعب گاز تخمین زده شده است؛ ارقامی كه به وضوح نشان می دهد دریای خزر علاوه بر موقعیت ژئوپلیتیك، به لحاظ ذخایر نفت و گاز از اهمیت زیادی برای كشورهای حاشیه خزر برخوردار است.

این درجه از اهمیت بود كه سبب شد پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، كشورهای تازه استقلال یافته حاشیه ای خزر فعالیت های اكتشافی گسترده ای را در این منطقه آغاز كنند، اما در این بین، ایران چه عملكردی داشته است؟ اكنون در شرایطی كه كشورهای حاشیه خزر كماكان به توسعه فعالیت های خود برای بهره مندی بیشتر از ظرفیت های هیدروكربوری خزر ادامه می دهند، سیاست گذاری و برنامه صنعت نفت ایران برای استفاده از پتانسیل های این ناحیه چیست؟

در فروردین ماه امسال، در سفر حسن روحانی، رئیس جمهور به جمهوری آذربایجان، تفاهم نامه ای بین ایران و جمهوری آذربایجان برای برداشت از میادین مشترك نفت و گاز به امضا رسید كه در قالب «شكستن قفل خزر» از آن یاد شد. وزیر نفت آن روزها خبر داده بود كه «ایران برای توسعه همكاری ها، درباره دو بلوك مهم از دریای خزر تفاهم كرده تا بدون ورود به بحث رژیم حقوقی، همكاری را شروع كند و به این ترتیب، با توسعه این دو بلوك، به صورت 50 -50 از آنها برداشت خواهیم كرد».

علی اصولی، مدیرعامل شركت نفت خزر در گفت وگویی كه با «شرق» داشت از آخرین اخبار نفت خزر می گوید. او با اشاره به ادامه مذاكرات ایران و جمهوری آذربایجان در قالب یادداشت تفاهم بدون در نظر گرفتن تحریم ها، می گوید: «نخستین باری است كه دو كشور می خواهند در بلوكی كه صددرصد متعلق به هیچ كدام نیست، فعالیت كنند و كار با پیچیدگی های زیادی همراه است...». اصولی همچنین از آغاز انتقال و سوآپ انرژی با همكاری برخی كشورهای ساحلی نیز خبر می دهد.

تمركز بر میدان های جنوبی در اولویت
مدیرعامل شركت نفت خزر با تأكید بر ضرورت فراهم كردن زیرساخت ها برای توسعه در این حوزه، می گوید: «توسعه ساختارهای هیدروكربوری در خزر با توجه به ضرورت استفاده از تكنولوژی های پیشرفته، در صورت مشاركت و جذب سرمایه و فناوری خارجی امكان پذیر است. اما این را هم فراموش نكنید كه صنعت نفت ایران با وجود برخورداری از ذخایر فراوان در جنوب كشور كه سابقه صدساله در برداشت از آن دارد، بدیهی است كه در شرایط اقتصادی فعلی بر میدان های جنوبی اعم از خشكی و دریایی تمركز بیشتری داشته باشد».

نكته ای كه این مقام مسئول به آن اشاره می كند، تفاوت جایگاه ذخایر هیدروكربوری خزر در اقتصاد ایران و دیگر كشورهای حاشیه خزر است. به گفته او «تقریبا تمام اتكای جمهوری آذربایجان در حوزه نفت و گاز به منابع دریای خزر است و طبیعی است صنعت نفت ایران كه بیش از یك قرن است تمركز خود را بر فعالیت های اكتشافی و توسعه ای در جنوب كشور گذاشته، نگاه متفاوتی به برداشت نفت از خزر داشته باشد. این را هم باید اضافه كنیم كه حتی با این تفاسیر، رویكرد دیگر كشورهای حاشیه خزر هم برای تولید و توسعه در این منطقه، از متغیرهایی مانند بهای نفت در بازارهای جهانی و میزان توجیه اقتصادی هزینه های استحصال نفت از دریا در برهه های زمانی مختلف تأثیر می پذیرد».

اصولی نتیجه گیری می كند: «بنابراین اگرچه طبیعی است در شرایطی كنونی شركت نفت خزر هم مانند سایر بخش ها با كندی فعالیت ها رو به رو باشد و توسعه میدان ها فعلا در اولویت قرار نگیرد، اما این تصمیم لزوما ناشی از كم رنگ شدن حضور شركت های خارجی یا موانع پیش روی برجام نیست؛ بلكه سیاست فعلی شركت ملی نفت ایران بر این مبناست و نفت خزر هم از سیاست های كلان صنعت نفت تبعیت می كند. ما به اقدامات، مذاكرات و برنامه ریزی های خود ادامه می دهیم تا هر زمانی كه سیاست توسعه در خزر در دستور كار قرار گرفت، مقدمات كار برای شروع فعالیت ها فراهم باشد».

نیاز به سرمایه و فناوری قابل انكار نیست
او به موفقیت در كشف نفت در دریای خزر در دوره قبلی تحریم هم اشاره می كند: «ایران در سال 1391 و در اوج تحریم و محدودیت های بین المللی و صرفا با اتكا به توانمندی های داخلی و بهره گیری از ظرفیت های نیروی انسانی و لجستیكی، موفق شد برای نخستین بار بدون حضور شركت های خارجی، با اكتشاف در دریای خزر به نفت برسد. این اتفاق دوباره در سال 1393 یعنی قبل از اجرای برجام نیز تكرار شد، به این صورت كه با حفاری موفق دومین چاه اكتشافی، اكتشاف قبلی نفت در خزر تأیید شد و امروز می توانیم اعلام كنیم تنها در یكی از لایه های میدان سردار جنگل حداقل دو میلیارد بشكه نفت ذخیره درجا داریم كه 500 میلیون بشكه آن قابل استحصال است. اگر در زمان تحریم های قبلی، در مدت دو سال توانستیم به كشف نفت در آب های عمیق خزر برسیم، امروز با توجه به تجربه قبلی و دانش به دست آمده از سوی متخصصان داخلی می توانیم با هزینه های پایین تر و در مدت زمان خیلی كمتر درخصوص ساختارهای نفتی خزر اقدام های عملیاتی انجام دهیم».

مذاكره موازی با شركت های داخلی و خارجی
البته مدیرعامل شركت نفت خزر، نیاز به سرمایه گذاری های خارجی و فناوری های روز را برای توسعه خزر انكار نمی كند و می گوید: «منظور من این نیست كه با اتكای صرف به شركت های داخلی می توان به هدف تكمیل زنجیره اكتشاف، تولید، فراورش و انتقال نفت از خزر دست یافت. همه می دانیم كار در آب های عمیق خزر به سرمایه و فناوری های پیشرفته نیاز دارد. با توجه به ویژگی های دریای خزر از جمله عمیق و بسته بودن این دریا و همچنین نداشتن سابقه همكاری ایران در فعالیت های اكتشافی و توسعه ای در آب های عمیق، ضرورت حضور شركت های بین المللی با فناوری بالا به منظور كاهش ریسك عملیات در این دریا ضروری به نظر می رسد و ما نیز به دنبال استفاده از این فرصت هستیم، اما فعالیت خود را محدود به حضور شركت های خارجی نكرده ایم و موازی با مذاكره با این شركت ها، با شركت های داخلی نیز در حال مذاكره هستیم».

اصولی ادامه می دهد: «همكاری با شركت های خارجی هزینه فعالیت و زمان را برای ما كاهش می دهد، ضمن اینكه بهره وری را هم بالا می برد، اما در دنیای امروز هیچ چیز منحصر نیست و سطح تعاملات به قدری گسترده شده كه می توان حتی با وجود تحریم ها كار را به روش های مختلف دنبال كرد».

ادامه روند مذاكرات ایران و آذربایجان
در بحث توسعه روابط خارجی حوزه دریای خزر، امضای یادداشت تفاهم همكاری ایران و جمهوری آذربایجان برای استفاده مشترك از ظرفیت های موجود در خزر، مهم ترین رویداد یك سال اخیر در این حوزه به شمار می رود كه مدیرعامل شركت نفت خزر در این باره می گوید: «با توجه به توافق رؤسای جمهور پنج كشور حوزه دریای خزر و همچنین امضای تفاهم نامه رؤسای جمهوری ایران و آذربایجان، هم اكنون در كنار سایر مذاكرات، در حال پیگیری تفاهم نامه همكاری های نفتی و گازی با كشور آذربایجان هستیم و به این منظور جلسات مشتركی نیز به زودی برگزار خواهد شد. به هر حال نخستین باری است كه دو كشور می خواهند در بلوكی كه صددرصد متعلق به هیچ كدام نیست، فعالیت كنند و كار با پیچیدگی های زیادی همراه است، ضمن اینكه شرایط جهانی بازار نفت هم به طور طبیعی، فعالیت های توسعه ای در آب های عمیق را تحت تأثیر قرار داده، به ویژه دریای خزر كه حوزه ای خاص و محصور است».

آغاز انتقال و سوآپ انرژی با همكاری برخی كشورهای ساحلی
برایند صحبت های مدیرعامل شركت نفت خزر این است كه با وجود ادامه روند مذاكرات با شركت های خارجی حتی در شرایط ویژه كنونی، فعالیت های این شركت به قراردادهای سیاسی و بین المللی گره نخورده است و طبق صحبت های حسن روحانی، رئیس جمهوری، در نشست سران كشورهای دریای خزر، همكاری در حوزه انرژی از جمله انتقال و سوآپ انرژی از موضوعات مهم دیگر دریای خزر است و فعالیت ها در این حوزه با برخی از كشورهای ساحلی با جدیت آغاز شده است. او با بیان اینكه هنر مدیریت این است كه بتواند از مؤلفه های سیاسی، امنیتی، بین المللی و فرصت های دیپلماتیكی كه مقامات سیاسی برای كشور ایجاد می كنند حداكثر استفاده را ببرد، یادآور می شود: «ما نیز پس از برجام به دنبال این بودیم تا از همكاری با شركت های بین المللی در راستای تحقق اهدافمان یعنی به كارگیری فناوری نوین و افزایش بهره وری استفاده كنیم، اما این به آن معنا نیست كه فعالیت های مان را به قراردادهای سیاسی و بین المللی محدوده كرده باشیم». از او درباره چگونگی استفاده از توانمندی ها و ظرفیت های داخلی برای اكتشاف و توسعه در خزر می پرسیم.

مدیرعامل شركت نفت خزر در پاسخ به این پرسش، به برخورداری این شركت از سرمایه انسانی متخصص اشاره می كند و می گوید: امروز وضع شركت های ایرانی نسبت به پنج سال قبل بسیار بهتر شده و شركت هایی در حوزه داخل فعالیت می كنند كه می توانند مستقیم یا غیرمستقیم با شریك شدن با شركت های خارجی، فعالیت های مدنظر ایران را در دریای خزر انجام دهند، البته تعداد شركت های ایرانی در این بخش محدود است و ما هم باید ریسك هزینه و زمان را با توجه به كم تجربگی شركت های ایرانی در این بخش بپذیریم. در مذاكراتی هم كه با شركت های خارجی داشته ایم، به آنها یادآور شدیم كه برای كار در خزر باید با شركت های ایرانی همكاری كنند.

ساخت سكوی نیمه شناور ایران امیركبیر و ساخت سه فروند شناور چندمنظوره كاسپین یكی دیگر از مصادیق تخصص و توانمندی كاركنان صنعت نفت است. وزرات نفت در سال 1380 ساخت یك دستگاه سكوی حفاری نیمه شناور به نام امیركبیر را در دستور كار قرار داد كه این سكو از سال 1388 عملیات حفاری در حوزه خزر جنوبی را آغاز كرد. به گفته مدیرعامل شركت نفت خزر، سكو و شناورهای ما در دریای خزر یكی از سرمایه های خوب ایران است؛ به نحوی كه بارها درخواست اجاره آن مطرح شده، اما به دلیل اولویت فعالیت این سكو در ایران، اجاره آن به كشورهای همسایه در برنامه نیست. اصولی این را هم می گوید كه اورهال سكوی امیركبیر در دستور كار است و با توجه به استفاده از تجهیزات پیشرفته در ساخت این سكوی عظیم 15هزار تنی، برای تعمیرات به تأمین برخی تجهیزات از خارج كشور نیاز است و در عین حال، به فراخور امكانات موجود، به روزرسانی ناوگان دریایی نفت خزر دنبال می شود.

لزوم انعقاد قراردادهای مشاركت در تولید
با اینكه امروز با توجه به اولویت بندی های وزارت نفت، انجام فعالیت های توسعه ای در خزر، اولویت شركت ملی نفت ایران نیست؛ اما شرایط و متغیرهای بازار نفت همیشه ثابت نیستند؛ در نتیجه تصمیمات توسعه ای نیز بدون تغییر نمی ماند و به همین سبب باید تمهیدات و مقدمات آن را به تدریج فراهم كرد. به گفته این مقام مسئول، یكی از این تمهیدات، این است كه با توجه به مرسوم بودن و مقبولیت قالب قراردادی مشاركت در تولید و علاقه مندی سرمایه گذاران به این قالب قراردادی در دریای خزر، استفاده از این نوع قراردادها در دستور كار قرار گیرد. فراموش نكنیم توسعه در آب های عمیق ریسك بالایی دارد و تركمنستان و آذربایجان، فعالیت های توسعه ای خود را با اتكا به همین مدل قراردادی پیش می برند.

برای نفت خزر چه كرده ایم؟
به گزارش «شرق»، پیش از انقلاب، اكتشاف ذخایر نفت و گاز دریای خزر به دلایل مختلف از جمله نبود انگیزه اقتصادی با توجه به منابع سرشار هیدروكربوری در مناطق جنوب ایران و نزدیكی مناطق نفت خیز به پایانه های صادراتی، مورد توجه جدی قرار نداشت، اما از مهم ترین اقدامات در سه دهه اخیر می توان به عملیات لرزه نگاری دوبعدی و پردازش خطوط لرزه ای در منطقه كم عمق ساحلی به طول هفت هزارو 200 كیلومتر، عملیات لرزه نگاری دوبعدی در مناطق كم عمق به طول پنج هزارو 600 كیلومتر، ساخت تجهیزات زیربنایی شامل احداث حوضچه آرامش، ساخت دكل حفاری ایران خزر، ساخت سه اسكله تخلیه مواد نفتی و اسكله تعمیراتی و احداث پایگاه پشتیبانی برای عملیات حفاری، همچنین تدوین طرح جامع راهبردی نفت خزر، اولویت بندی ساختارهای شناسایی شده و انتخاب بلوك 6.2 به عنوان نخستین اولویت اكتشافی، ساخت سكوی 15 هزار تنی نیمه شناور ایران امیركبیر، انجام عملیات بسترشناسی روی بلوك های اكتشافی 6 و 29 و 8 با هدف شناسایی مخاطره های حفاری در بستر دریا و لایه های سطحی، حفاری و كشف نفت در خزر در سال های 1388 تا 1393، حفاری چاه اكتشافی در منطقه صوفیكم استان گلستان تا عمق 2270 متری و انجام مطالعات زمین شناسی روسطحی منطقه گرگان و گنبد در ناحیه دریای خزر اشاره كرد.

منبع: روزنامه شرق