كشورهای زیادی تاكنون تحت تحریم قرار گرفته و شرایط سختی را پیش روی خود دیده اند، ایران اما متفاوت از آنهاست چراكه دارای ویژگی های منحصربه فردی است كه توان توسعه اقتصادی بزرگی را برای آن فراهم می آورد. یكی از مهم ترین این فرصت ها، كشورهای همسایه ایران هستند.
به گزارش «فرهیختگان آنلاین»، تحریم كشورهایی چون ایران كه اقتصاد خود را متكی به نفت بسته اند و برای اصلاح آن كمترین تلاشی به خرج نمی دهند، فرصت مناسبی است تا با تمركز بر توان داخلی و كشف راه های مختلف تبادل تجاری با كشورهای جهان به اصلاح تحریم را دور بزنند و علاوه بر این دور زدن تحریم، ایده های جدیدی برای تبادل اقتصادی با كشورهای مختلف بیابند، ایده هایی كه صرفا مبتنی بر یافتن مسیرهای جدید فروش نفت و گاز نیست، بلكه استفاده از فرصت هایی است كه تا پیش از این ایران به دنبال آنها نرفته و ترجیح داده مسیر ساده و در دسترس استحصال نفت و فروش آن را برای تامین مخارج كشور استفاده كند.

كشورهای زیادی تاكنون تحت تحریم قرار گرفته و شرایط سختی را پیش روی خود دیده اند، ایران اما متفاوت از آنهاست چراكه دارای ویژگی های منحصربه فردی است كه توان توسعه اقتصادی بزرگی را برای آن فراهم می آورد. یكی از مهم ترین این فرصت ها، كشورهای همسایه ایران هستند. برخلاف كشورهایی مثل كره شمالی یا ونزوئلا، ایران به دلیل وسعت و همچنین قرارگرفتن در نقطه ای ژئواستراتژیك بالقوه مساحتی را در اختیار دارد كه اول تعدد همسایگان را برای آن به همراه آورده و ثانیا باعث نیازمندی جدی و سفت و سخت برخی از آنان به خود شده است كه ترانزیت یكی از این نیازمندی هاست. نیازمندهایی كه یا به طور طبیعی براساس جغرافیای كشورها حادث شده، یا براساس وقایع سیاسی و امنیتی. برای مثال كشورهای مثل افغانستان یا تركمنستان به طور طبیعی نیازمند همكاری با ایران هستند یا قطری ها بعد از درگیری با كشورهای عربی و چالش تحریمی از سوی عربستان مجبور به گسترش همكاری ها با ایران شده اند.

حضور ایران در خط و اصل دریای خزر به خلیج فارس و دریای عمان باعث شده با حدود 15 كشور مرز خاكی و آبی داشته باشد كه این خود فرصت بی نظیری برای تبادل تجاری و رفع نیازهای اقتصادی است. اگر بازارها و فرصت های كشورهای بزرگی مانند هند، چین، روسیه و قزاقستان را كلا در نظر نگیریم، جمعیتی 500 میلیون نفری در كشورهای همسایه ایران ساكن است كه بی شك دارای بازارهای عظیم اقتصادی برای ایران است. در این بین نباید فراموش كرد كه همكاری این كشورها با ایران یك ویژگی بزرگ و منحصربه فرد دارد و آن رصد ناپذیر بودن از طریق سیستم های رایج تحریم است چراكه مرزهای مشترك حمل ونقل بدون ناظر خارجی را فراهم می كند و سیستم های مالی و سنتی مانند حوالجات امكان انتقال پول را. البته همه اینها روی هم مرتفع كننده تمامی نیازهای كشور در ایام تحریم نیست اما به هر حال براساس ظرفیت های بالفعل امكان كاهش جدی فشارها را دارند و می توانند تا حدود بسیار بالایی خلأهای موجود را پركنند. در این مساله البته نقدهای زیادی به دولت های یازدهم و دوازدهم وارد است چراكه بسیاری از این فرصت ها در سال های گذشته و حتی ایام كنونی نادیده گرفته می شوند چنانكه كارشناسان می گویند فرصت سوزی بزرگی در كشورهای منطقه در جریان است.

«فرهیختگان» به همین بهانه مروری بر روابط سیاسی- اقتصادی ایران با برخی كشورهای منطقه و فرصت های موجود برای دور زدن تحریم ها دارد.

عراق؛ از سوآپ تا سیتسم ارزی و بانكی

خیلی ها به یاد دارند در جریان دور قبلی تحریم ها در سال های پایانی دهه 80 و یكی دو سال ابتدایی دهه 90، چه جنجالی درمورد همكاری های اقتصادی ایران با عراق وجود داشت؛ همكاری هایی كه در برخی نقاط موجب تمركز رسانه ای و سیاسی آمریكایی ها می شد؛ مانند بانك اسلامی ایلاف كه بارها نام آن میان غربی ها برده شد. البته در همان ایام این هم شایع شده بود كه ایران توانسته با ایجاد یك سیستم منسجم بانكی در كنار همكاری با صرافی هایی كه در سلیمانیه همكارش هستند، بخشی از مشكلات خود را مرتفع سازد. امروز و در شرایطی كه صرافی های دبی برای فعالیت ارزی دارای شرایط مناسب و مساعدی نیستند، سیستم ارزی و بانكی عراق كه تجربه همكاری گسترده با آن وجود دارد، بزرگ ترین فرصت دور زدن تحریم ها برای ایران است. این البته سوای سیستم متشكل بانكی است كه می تواند میان ایران از مبدأ عراق با دیگر كشورهای منطقه وجود داشته باشد. حضور همتی در بغداد و ایجاد فرصت بزرگ تبادلات ارزی در بستر سیستم اقتصادی عراق از اقداماتی است كه می تواند این پتانسیل بزرگ را بلااستفاده نگذارد. مساله دیگر كه سال هاست كارشناسان آن را بیان می كنند اما آنچنان كه باید و شاید مورد توجه قرار نگرفته، تاسیس شركت های واسط برای واردات نیازمندی های ایران از طریق عراق است. افزایش حجم همكاری های ایران با عراق از 12 میلیارد دلار به 20 میلیارد دلار كه یك جهش به حساب می آید، تنها پركننده بخشی از شاهراه خالی همكاری ایران با عراق است؛ عراق آسیب دیده از جنگ كه هم نیاز به توسعه زیرساخت های خود دارد و هم نیاز به واردات گسترده. عراق برای توسعه زیرساخت های خود نیازمند واردات مواد اولیه ای است كه بخش قابل توجهی از آن را ایران تولید می كند.

عراقی ها روزانه 600 میلیون فوت مكعب گاز از ایران می خرند و آن گونه كه سخنگوی وزارت نفت این كشور نیز تاكید كرده، گزینه ای جز ایران برای واردات گاز طبیعی ندارند، از این رو نمی توانند به هیچ وجه از تحریم های آمریكا پیروی كنند. از طرف دیگر ایران تنها منبع خارجی تامین كننده برق عراق است. عراقی ها حدود 30 هزار مگاوات برق نیاز دارند كه نیمی از آن را در داخل تولید می كنند، لذا مجبورند مابقی را از خارج و به صورت ویژه از ایران وارد كنند كه البته حجم صادراتی ایران تا ظرفیت كامل فاصله دارد و با وجود تلاش های اخیر، نیازمند رایزنی های بیشتری برای افزایش این میزان است. نباید فراموش كرد همان حجم تولید برق در عراق نیز با سیستم فرسوده ای صورت می پذیرد كه برای به روزرسانی آن عراقی ها به دنبال پیمانكارهای كارآمدی می گردند. علاوه بر اینها، تجربه های نصف و نیمه ای كه البته در گذشته میان دو كشور وجود داشته می تواند امروز شكل و شمایل جدیدی به خود بگیرد؛ تجربه های مهمی مانند سوآپ نفتی كه فرصت همكاری مهمی میان ایران با عراق و حتی منطقه كردستان این كشور است. گفته می شود این رقم فعلا دورقمی است و امكان افزایش چندین برابری آن با رایزنی و تلاش های بیشتر وزارت نفت وجود دارد.

قطر فرصتی كه جدی گرفته نشد

همین یكی دو سال پیش بود كه چالش بزرگ میان اعراب یعنی درگیری قطر با عربستان باعث شد اتحاد عربی علیه ایران بشكند و از طرف دیگر یكی از اعضای مهم این جریان به ایران نزدیك شود. قطر چند ویژگی مهم دارد كه برای ایران می تواند مبدأ مهمی از همكاری ها برای كاهش اثرات تحریم باشد. اول نیازمندی های گسترده قطر به واردات مخصوصا واردات روزانه یعنی مواد غذایی، خوراكی و كالاهای مصرفی است، همان نیازی كه در روز اول تحریم ها اعلام كرد و ایران و تركیه به كمك این كشور آمدند. فاصله قطر تا بوشهر تنها 185 كیلومتر است و این یعنی دسترسی آسان قطر به واردات گسترده محصولات كشاورزی و خوراكی تازه. قابل توجه است كه حجم این واردات از ایران تا سطح پنج میلیارد دلار قابلیت افزایش دارد. نباید فراموش كرد كه پیش بینی ها نشان می دهد قطری ها كل واردات خود را تا سال 2025 به 161 میلیارد دلار خواهند رساند و این فرصتی بزرگ برای ایران است كه تاكنون تنها به صادرات سیمان، آهن، فولاد و چند قلم كالای دیگر كه تعداد آن به 300 نمی رسد بسنده كرده و اكنون می تواند از این فرصت برای گسترش صادرات خود استفاده كند. متاسفانه باید گفت كل تجارت خارجی ایران با قطر در سال 96 كمتر از 300 میلیون دلار بوده و این نشان دهنده حجم بسیار اندك ایران از بازار قطر است. این حجم اگر در مقابل مراودات اقتصادی ایران با امارات كه اكنون حدود 10 میلیارد دلار است قرار بگیرد، مشخص می شود ایران چه فرصت بزرگی را تاكنون از دست داده است.

مساله دوم سیستم پرقدرت هواپیمایی این كشور است. آنچنان كه «فرهیختگان» كسب اطلاع كرده، قطری ها تاكنون چندین بار اعلام آمادگی كرده اند با افزایش پروازها و ارائه برخی خدمات هوایی به ایران در مسیر دور زدن تحریم ها، ایران را كمك كنند. قطرایرویز یكی از پنج شركت بزرگ هواپیمایی جهان است كه در زمان تحریم های كشورهای عربی توانست با كمك ایران بقای خود را حفظ و با استفاده از آسمان پروازی ایران تا حد زیادی ظرفیت پروازی خود را بازیابی كند. گفته شده این مجموعه برای گسترش همكاری با ایران اعلام آمادگی كرده است.

میانه آبان ماه بود كه روزنامه «العرب» از پیشنهاد عملیاتی قطر برای دور زدن تحریم های آمریكا از مسیر بانك های عراقی خبر داد و گفت قطر بنا دارد با همكاری بغداد سیستم بانكی متشكلی برای همكاری با ایران فراهم كند؛ خبری كه البته نه جزئیاتی از آن اعلام شد و نه ظاهرا بنا بود درمورد آن موضع گیری خاصی شود. ماجرا اما از این قرار است كه ایران می تواند از فرصت كشورهای همسایه خود مانند قطر كه سیستم های ارزی و بانكی پرحجم و پرقدرتی دارند و علاوه بر آن در بخش خصوصی آماده همكاری های گسترده با ایران هستند، فرصتی را ایجاد كند تا تاثیر تحریم های بانكی به حداقل خود برسند. قطر از گذشته با ایران همكاری های غیررسمی تجاری داشته كه هم قابل رصد نیستند و هم امكان گسترش دارند.

تركیه و یك الگوی بی سابقه برای دورزدن تحریم ها

پنجم نوامبر سال گذشته كه دور جدید تحریم های آمریكا با تمركز بر فروش نفت و گاز ایران به اجرا درآمد، تركیه و چند كشور دیگر برای مدت زمان 6 ماه از این تحریم ها مستثنی شدند. اردوغان البته همان موقع در اظهارنظری صریح گفت كشورش از تحریم ها معاف شود یا نشود، به تجارت انرژی با ایران ادامه خواهد داد. به گفته رئیس جمهور تركیه، بدون گاز ایران ترك ها به فاصله یك هفته برای گرم كردن خانه های خود با مشكل مواجه می شوند و این موضوع در آستانه فصل زمستان اهمیتی دوچندان داشت.

تركیه البته در دور زدن تحریم ها سابقه دار است. طرح اجراشده توسط یك بانك تركیه ای برای تجارت نفت ایران در برابر طلا در زمان تحریم های پیش از برجام برای تهران یك راه نجات بود. طبق گزارش های منتشرشده، این طرح درمجموع با انتقال حدود 22 تا 24 میلیارد دلار به ایران به بزرگ ترین طرح دور زدن تحریم ها در تاریخ تبدیل شد.

این رویه ادامه داشت تا زمانی كه پای توافق هسته ای به میان آمد؛ از آنجا به بعد نوعی رقابت میان ترك ها و اروپایی ها در بازار ایران رقم خورد و به طور طبیعی در شرایطی كه محدودیت های پیشین مقابل تجارت خارجی ایران برداشته شده بود، نقش آنها افت كرد. حالا اما بار دیگر در شرایطی كه بسیاری از شركت های اروپایی در پی نگرانی از تحریم های ثانویه ایران را ترك كرده اند و چین هم در معاملات با ایران احتیاط می كند، تركیه درصدد استفاده از فرصت پیش آمده در بازار پرسود ایران بدون حضور رقبای اروپایی و آسیای شرقی برآمده است.

تركیه هم همسایه ایران است و هم تنها كشور صنعتی نزدیك به ایران كه توانایی برآورده كردن نیازهای آن را دارد و می تواند بهره های زیادی از آن ببرد. در همین راستا می توان گفت مهم ترین دلیل گسترش روابط اقتصادی و تداوم حجم قابل توجه تجاری دو كشور، نیاز ایران به محصولات صنعتی تركیه به ویژه تحت وضعیت تحریم های اقتصادی و نیاز تركیه به منابع انرژی و محصولات هیدروكربنی ایران بوده است. تركیه بعد از چین و امارات متحده عربی سومین بازار صادرات و واردات به ایران است و ایران جایگاه ششم در واردات و رتبه سوم در بازار صادراتی تركیه را داراست.

علاوه بر آن ایران فارغ از حوزه انرژی، به تركیه به عنوان بازاری برای صادرات غیرنفتی خود می نگرد؛ بازاری كه از قضا ارزآوری قابل توجهی هم به دنبال دارد. رشد تعداد بی سابقه شركت های ایرانی به ثبت رسیده در تركیه پس از خروج ایالات متحده از برجام را از همین زاویه می توان تحلیل كرد؛ جهشی كه خیلی ها را به این جمع بندی رسانده كه عمده این شركت ها -كه عمدتا در زمینه تولید، تولید انرژی، الكترونیك، ارتباطات، ساخت وساز و... فعال هستند- ماهیتی پوششی دارند تا برای دور زدن تحریم ها به تهران كمك كنند.

روسیه، پلی به حوزه اوراسیا

روسیه را باید یكی از شاه كلید های دور زدن تحریم ها دانست؛ كشوری كه خود مانند ایران به درد تحریم های آمریكا دچار است و مناسبات دوجانبه سال های اخیر نشان می دهد می توان به آن به چشم یك هم پیمان تا حد زیادی مطمئن نگاه كرد.

در این باره باید گفت فارغ از همكاری های امنیتی بسیار گسترده بین دو كشور ظرفیت های اقتصادی روسیه در این سال ها آن گونه كه باید، مورد توجه قرار نگرفته و بر این اساس تجارت خارجی ایران- روسیه چندان موفق نبوده است. اگرچه مبادلات اقتصادی دو كشور در سال 2018 رشد قابل توجهی داشته، اما ظرفیت های فراوانی در این باره مغفول مانده كه می توان در شرایط كنونی از آنها بهره برد.

به عنوان نمونه تنها در یك فقره براساس توافق اولیه ای كه در سفر ولایتی، مشاور رهبر انقلاب در امور بین الملل به مسكو انجام شد، روسیه اعلام آمادگی كرد در حوزه نفت و گاز سقف مناسبات تجاری با ایران را به 50 میلیارد دلار در سال برساند؛ توافقی كه مبنای آن سوآپ نفتی ایران توسط روس ها و صادركردن روزانه یك میلیون بشكه نفت ایران از طریق این كشور بود.

باید به این موضوع آمادگی روسیه برای خرید محصولات كشاورزی و باغی ایران را اضافه كرد كه این می تواند تا 20 میلیارد دلار توسعه پیدا كند و به كشاورزی ایران رونق و ثبات ببخشد.

مضاف بر آن با توجه به تجربه روسیه و رتبه اولی كه در ساخت نیروگاه های بزرگ و كوچك دارد، ایران می تواند با بهره برداری از ظرفیت روسیه به یك كشور صادركننده عمده برق تبدیل شود و از سوی دیگر، نیروگاه های كوچك می توانند در سواحل جنوبی ما احداث شوند و از این طریق ضمن غلبه بر مشكل كم آبی می توان به كشاورزی در جنوب كشور جان تازه ای داد و تا حد قابل توجهی بر بحران بیكاری در این مناطق فائق آمد.

ضمن آنكه در حاشیه همكاری با روسیه می توان از ظرفیت بازار كشورهای اوراسیا شامل روسیه، بلاروس، ارمنستان، آذربایجان، قزاقستان و... نیز بهره مند شد؛ ظرفیتی كه از قضا تاثیر پذیری كمتری از سیاست های غرب خواهد داشت و می تواند یاری رسان اقتصاد ایران در شرایط تحریم باشد.

هر چه هست، در مسیر بهره مندی از این ظرفیت ها، مواردی چون مشكلات حمل ونقلی، ضعف خدمات بندری، ضعف ساختار لجستیك، ضعف زیرساخت های تجاری نظیر توسعه خطوط ریلی پرسرعت، روابط كارگزاری بانكی، صدور ضمانتنامه بانكی برای پروژه های خدمات فنی و مهندسی، ایجاد خطوط اعتباری و تسهیل تبادل اسناد تجاری و... موانعی هستند كه درصورت رفع آنها، می توان تا حد زیادی به دور زدن تحریم های آمریكا و انفعال اروپا در مواجهه با آن امیدوار بود.

فرصت ترانزیت ارمنستان را جدی بگیرید

سفر اخیر «نیكول پاشینیان» نخست وزیر ارمنستان به ایران نشان داد ایروان به رغم فشارهای آمریكا به تعهدات خود در قبال همسایه متحد خود همچنان پایبند است. نیمه دوم آبان ماه و همزمان با شروع دور دوم تحریم های آمریكا علیه جمهوری اسلامی، جان بولتون برای همراه كردن ارمنستان با تحریم های ضدایرانی راهی این كشور شد؛ مسیری كه پیش از آن رودی جولیانی، وكیل شخصی ترامپ، در آن گام نهاده بود. با این حال پاشینیان در سفر به تهران نه تنها با وزرا كه هیاتی از تمام گروه های پارلمانی ارمنستان را به همراه داشت تا بیش از پیش اهمیت رابطه با ایران و دست رد به سینه آمریكا را نشان دهد.

نقش سازنده ایران در اختلاف میان جمهوری آذربایجان و جمهوری ارمنستان در قره باغ، باعث شده هر دو همسایه قفقازی با نگاهی مثبت به ایران، حسن همجواری را مدنظر داشته باشند. همین مساله ظرفیت گسترده ای از مناسبات دوجانبه را می تواند برای جمهوری اسلامی با هریك از این دو همسایه شمالی رقم زند. به خصوص اینكه در این میان جمهوری ارمنستان تا امروز نشان داده برای حفظ استقلال روابط خود از آمریكا اهمیت ویژه ای قائل است و زیر بار دیكته غرب علیه ایران نرفته است.

ارمنستان با مساحتی نزدیك به 30هزار كیلومتر مربع، سه میلیون نفر جمعیت و اقتصاد 11.5 میلیارد دلاری اگرچه در نگاه نخست بازار كوچكی برای ایران به شمار می رود ولی بی تردید گسترش همكاری با این همسایه شمال غربی، به دلیل موقعیت ژئواكونومیك مزایای قابل توجهی را پیش روی ایران قرار خواهد داد، چراكه می تواند به عنوان پلی میان ایران و اروپا عمل كرده و زمینه های لازم برای ترانزیت و صادرات كالای ایرانی را به قاره اروپا برعهده گیرد. از طرف دیگر ارمنستانِ محصور در خشكی می تواند از طریق ایران به خلیج فارس راه یابد و از این رو ایران برای ایروان استراتژیك محسوب می شود.

تهاتر گاز و برق از مهم ترین بخش های مبادلات اقتصادی میان ایران و ارمنستان است. اگرچه روابط دوجانبه با ارمنستان ظرفیت بسیار گسترده ای در زمینه های مختلف ترانزیتی، همكاری های پولی و مالی، كشاورزی و دامداری، دانشگاهی و گردشگری دارد. همكاری در زمینه فناوری اطلاعات نیز یكی دیگر از چشم اندازهای جدید در مناسبات دوجانبه ایران و ارمنستان است تا آنجا كه نیكول پاشینیان در سفر هفته گذشته خود به ایران تاكید كرد «هدف اول ارمنستان این بوده كه فناوری اطلاعات را پیشرو در عرصه اقتصادی قرار دهد. عرصه صنعت و فناوری اطلاعات باید در ارمنستان توسعه یابد و پایه توسعه اقتصادی كشور شود.» و بر همكاری با شركت های ایرانی در این راستا اشاره داشت. براساس آماری كه خبرگزاری رسمی ارمنستان منتشر كرده میزان صادرات ایران به ارمنستان در سال 2018 حدود 270میلیون دلار بوده و واردات كشورمان از همسایه شمالی نیز نزدیك 94میلیون دلار به ثبت رسیده است كه مجموع مبادلات نسبت به سال 2017 رشد 40 درصدی داشته است. درحال حاضر بیش از پنج هزار شركت با سرمایه ایرانی در پایتخت این كشور فعالیت دارند و ایران جزء پنج شریك اصلی تجاری ارمنستان محسوب می شود و با توجه به ظرفیت های گسترده موجود این آمار می تواند به شدت افزایش یابد.