خبرگزاری كتاب ایران (ایبنا)-محمد فیروزی: از زمانی كه كاربران ایرانی یاد گرفتند از شبكه های اجتماعی استفاده كنند، نوع زندگی مردم تغییرات محسوسی پیداكرده است، همین وضع هم سبب شده كه اندیشمندان علوم اجتماعی نسبت به آن گمانه زنی های مختلفی انجام دهند. برخی از آن ها دیدگاه بدبینانه ای دارند و به عنوان مثال فعالیت در شبكه های اجتماعی را زمینه ساز سطحی شدن تفكر افراد می دانند و این بستر جدید را دشمنی برای وسایل ارتباطی همچون كتاب و روزنامه می دانند. اما دیدگاه های خوش بینانه ای هم وجود دارد كه این فناوری را زمینه ساز افزایش دانش های ضروری و روزمره بشر می دانند. نگاه میانه ای هم رشد و گسترش فناوری ها را یك ضرورت می داند و به دنبال تطابق دادن سایر كالاهای ارتباطی و رسانه ها با این شرایط جدید هستند.

علی اصغر كیا، مدیر گروه روزنامه نگاری دانشكده علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی یكی از اساتید ارتباطات است كه وسایل نوین ارتباطی را به عنوان یك واقعیت پذیرفته و معتقد است سیاست گذاری های دولتی در این باره نباید با محدودیت و منع كاربرد صورت گیرد. او معتقد است طی زمان كاربرد شبكه های اجتماعی در داخل منطقی تر شده و هیجان آن كاهش پیداكرده و همین وضعیت سبب شده كه مصرف آن با در چند سال اخیر با رویكردهای آموزشی همراه باشد. البته با این شرایط این استاد ارتباطات می گوید نمی توان از شبكه های اجتماعی انتظار زیادی داشت تا به بهبود فرهنگ مطالعه كتاب در كل جامعه كمك كند. با او گفت گویی داشتیم كه مشروح آن را در ادامه ازنظر می گذرانید.

با توجه به اینكه شما درس فنّاوری های ارتباطی را در دانشگاه تدریس می كنید، ارزیابی تان از مصرف كاربران ایرانی از شبكه های اجتماعی چیست؟
در این خصوص می توانم به نتیجه گزارشی كه در سال 97 انجام شد رجوع كنم، در این تحقیق مشخص شد كه مصرف رسانه های جدید در حال افزایش است و جامعه ما از فضای سنتی خارج شده است. با این مقدمه می توان گفت جامعه ما به دلیل جوان بودن و گسترش فناوری ها مصرف كننده بالای فنّاوری های ارتباطی جدید است. اما اینكه مصرف آن در راستای اهداف فرهنگی است و چقدر در راستای موضوعات اجتماعی است قضیه متفاوت است.

نتیجه به دست آمده از تحقیقات سال گذشته نشان می دهد، بیشترین علاقه مندی كاربران شبكه اجتماعی اینستاگرام مربوط به دوست یابی بوده است. در رده های بعدی مصرف هم دیدن فیلم، اسلاید، ویدئو و درنهایت اخبار قرارگرفته است. باید به این نكته توجه داشت كه در مصرف كاربران تفاوت هایی وجود دارد.

اینكه مردم از شبكه های اجتماعی اخبار را می بینند از یك لحاظ مثبت است چراكه نشان می دهد آن ها به روز شدند و از اخبار غافل نیستند، اما چقدر ازنظر تغذیه فكری این شرایط برای مردم مفید است؟ چقدر به افزایش دانش عمیق ـ همان طور كه از طریق كتاب مهیا بود ـ كمك می كند؟
قبول دارم كه مطالعه افراد به شكل سنتی كم شده است، اما جایگزین های این مطالعه در این بستر جدید بیشتر شده است. به عبارتی معتقدم شكل مطالعه افراد عوض شده است. با گسترش عضویت كاربران در كانال ها، گروه ها و صفحات مجازی برخی تصور می كنند جامعه ما در حال حركت به سمت بی سوادی است اما باید توجه داشت كه شكل های مطالعه متنوع شده است. هرچند همین شكل از مطالعه هم جای تأمل دارد چراكه افراد مطالعه شان سطحی شده است. وقتی كاربران از یك گروه به گروه دیگر و از كانالی به كانال دیگر می روند، برداشتشان از محتوا عمق پیدا نمی كند، درحالی كه مطالعه یك كتاب علاوه بر مزیت های انتقال گسترده پیام مخاطب را هم آرام می كند. باید پذیرفت این وضعیت امروز تغییر كرده و گستردگی حجم مطالعه از زمینه وسایل نوین ارتباطی اجتناب ناپذیر است.

این وضعیت خوب است یا بد؟
این به نظرم خوب است، اما برای بهبود وضعیت پیامی كه افراد دریافت می كنند این است كه برای عمق بخشیدن به دانسته های آن ها باید گروه های تخصصی شكل بگیرد تا در قالب تحلیل، تفسیر و مطالب عمقی در مورد مسائل مختلف دانش افراد را ارتقاء دهند. به عنوان مثال رسانه هایی همچون خبرگزاری كتاب، باید كانال های تخصصی را هدایت كند كه افراد بتوانند از طریق آن اطلاعات عمیق تری دریافت كنند.

به این ترتیب این كانال ها محملی بشوند برای عضویت افراد مشتاقی كه می خواهند در مورد مسائل تخصصی دانسته های بیشتری داشته باشند و با فعالیت رسانه ها این كانال ها به خوبی به جامعه معرفی شوند. بنابراین می بایست گردانندگان این كانال ها هم افرادی باشند كه خودشان از افراد صاحب تخصص و به تعبیری نخبگان باشند تا صحبت هایشان برای اعضای جامعه جذابیت داشته باشد.

اینكه در حال حاضر مردم در شبكه های اجتماعی بامطالعه غیر عمیق تعدادی پست را در فضای مجازی مطالعه می كنند و احساس می كنند نیازشان به مطالعه كتاب برطرف شده، آیا قابل اصلاح شدن است؟
اینكه این پست ها را مردم می خوانند را باید به عنوان بخشی از مطالعه آن ها تلقی كرد. اما گاهی صاحبان صفحات مجازی ممكن است محتوای جهت دار در فضای مجازی تولید كنند. گاهی افرادی كه فاقد ریشه فكری هستند ممكن است فریب محتواهای فضای مجازی را بخورند. بنابراین لازم است كاربران خودشان هم به سطحی از تجزیه تحلیل برسند كه صحت وسقم مطلب را ارزیابی كنند. اما چنین فریب خوردنی تا زمانی كه مخاطب آن ها ریشه های فكری خودش را به شكل صحیح مستحكم نكرده باشد اجتناب ناپذیر است. به عبارتی مخاطبان ابتدا باید ستون های فكری محكمی داشته باشند سپس از زمینه شبكه های اجتماعی به عنوان مكمل استفاده كنند.

موضوع بااهمیت این است كه در فضای مجازی اطلاعات زیادی داریم و افراد ممكن است با اضافه بار مواجه شوند و بیش از نیازشان با محتوای مدنظر مواجه شوند. این وضعیت ممكن است در افراد سوءتعبیر ایجاد كند كه راهی ندارد مگر اینكه افراد با استفاده از مهارت های سواد رسانه ای به پایش اطلاعات مفید از غیرمفید بپردازند.

بر اساس واقعیت جامعه خودمان ملاحظه می كنیم كه در شرایطی قرار داریم كه افراد بسیاری محتوای جعلی را در شبكه های اجتماعی باور می كنند. به عبارتی فردی پستی را ملاحظه می كند و آن را درست فرض می كند. این موضوع گاهی با اسم دانشمندان بزرگ و اندیشمندان مطرح همراه می شود تا باورپذیری مخاطب افزایش پیدا كند. برای این وضعیت بهترین پیشنهاد و راه حل شما برای كاهش آسیب هایی كه در پی دارد، چیست؟
اینكه برخی صاحبان كانال و صفحات مجازی تلاش می كنند محتوایی تولید كنند كه در آن باورهایشان را به اسم دیدگاه های اندیشمندان بزرگ مطرح می كنند موضوع خطرناكی است. به عنوان مثال فردی كه باورهای سیاسی خاصی دارد، یا طرفدار مسلك عقیدتی ویژه ای است برای القاء آن ها در افكار عمومی از اسم دانشمندان استفاده می كند. چنین القائاتی حتی برای باورهای اسلام گرایانه هم مطرح شده است. در چنین حالتی ماهیت پیام تغییر كرده و مخاطب با نظر خالص و ناب یك اندیشمند سروكار ندارد بلكه نظری به كمك اسم او به مخاطب القاء شده است.

راه حل مقابله با این وضع این است كه مهارت های كاربران در مواجهه با انواع پیام های ارتباطی در شبكه های اجتماعی ارتقاء پیدا كند. هر مخاطب باید در مواجهه با چنین پیام هایی اقدام به گزینش آن كند. نباید پیام چنین محتواهایی را با اعتماد كامل پذیرفت، بلكه باید به اصل منابع رجوع كرد و پیام مدنظر راستی آزمایی شود.

به عنوان یك صاحب نظر در حوزه علم ارتباطات فكر می كنید چطور می شود برای مقابله با وضعیت سیاست گذاری كرد؟
این موضوعی است كه برای اقدام اساسی در خصوص آن می بایست در مقاطع پایین تحصیلی افراد همچون دوران دبیرستان برنامه ریزی كرد. البته سازمان های مردم نهاد هم می توانند گام هایی در این خصوص بردارند تا قوه تشخیص افراد بهبود پیدا كند. در یك عبارت می توانم بگویم لازم است افراد واكسینه شوند. هنگامی كه فردی نسبت به یك چیز مقاوم شود آسیب پذیری اش كاهش پیدا می كند كه در خصوص محتوای شبكه های اجتماعی این واكسینه شدن با اعتماد نكردن مطلق به پیام ها امكان پذیر است.

آیا امكان دارد اشاعه این باور كه نباید به محتوای شبكه های اجتماعی در وهله اول اعتماد نكرد باعث شود كه فضای عمومی به نا اطمینانی مبتلا شود و اثر منفی داشته باشد؟
بله چنین امكانی هست، بخشی از این آموزش ها باید به شكل غیرمستقیم باشد. به عنوان مثال در حال حاضر در تلویزیون كارهای خوبی همچون پویانمایی و كارهای گرافیكی ساخته شده است كه در حال پخش شدن هستند. این كارها هرچند دیر ساخته شده است اما باید مفید بودن آن در آموزش به مخاطب را مورد تأیید قرارداد. چنین محتواهایی باعث می شود مخاطب با دیدن آن ها احساس هم ذات پنداری كند و نحوه استفاده اش از شبكه های اجتماعی را اصلاح كند.
باید به این نكته توجه داشته باشیم كه ساخت تیزرهای كوتاه و پیام های تصویری كه در تلویزیون ساخته می شوند بی اثر نیست و چگونگی استفاده از فضای مجازی را به مخاطب انتقال می دهد و این بخشی از سیاست گذاری خواهد بود.

اما بخش دیگری از سیاست گذاری از طریق فضای دانشگاهی همچون دانشكده علوم ارتباطات اجتماعی قابل حصول است. البته باید قبل از هر چیز توسط دولت تكلیف برخورد با فضای مجازی مشخص شود. به خصوص اینكه می خواهد فناوری های نوین ارتباطی را گسترش دهد یا خیر؛ بعدازآن متناسب با پیوست فرهنگی تهیه شود و درنهایت به مردم فرصت آزمون وخطا داده شود تا در این زمینه خودشان را پیدا كنند.

وقتی مردم شروع به استفاده از چنین ابزاری می كنند می بایست به آن ها كاركردهای مثبت و منفی فناوری ها گوشزد شود. تجربه ای در این خصوص را می توان در كشورهای ژاپن و كره جنوبی در برخورد با بازی های رایانه ای ملاحظه كرد. جوانان این كشورها در اجرا و طراحی این بازی ها اشتیاق زیادی داشتند و دولت های این دو كشور ضمن مهیاكردن شرایط برای گسترش این بازی ها از شرایط موجود در جامعه تجربیاتی را كسب كردند كه حتی امروز برای بیرون از كشورهایشان هم قابل استفاده است. نكته مهم در برخورد ژاپن و كره جنوبی در خصوص برخورد با پدیده گسترش بازی های رایانه ای این بود كه آن ها نگفتند اصل بازی را باید كنار گذاشت.
در مورد كشور ما كه سازنده فناوری ها نیستیم باید توأم با واردات این فناوری ها تجارب مربوط به آن و آسیب های احتمالی كه در پی دارد گوشزد شود. البته در خصوص فناوری هایی كه بومی می كنیم می توانیم راحت تر جهت دهی و نسبت به آن مسلط شویم.

آیا از ظرفیت شبكه های اجتماعی در داخل به درستی استفاده كرده ایم؟ چه استفاده هایی می شد از آن برای ارتقای سطح مطالعه كرد؟
جامعه ما به دلیل شرایط خاصی كه دارد شبكه های اجتماعی در آن كاركردهای ویژه ای پیدا كردند. بخشی از جامعه برای سرگرمی و اوقات فراغت از چنین شبكه هایی استفاده می كنند. بخشی هم به دلیل محدودیت های كه برای فعالیت سیاسی وجود دارد از ظرفیت این شبكه ها برای خود اظهاری استفاده كردند. درمجموع نوع استفاده از این شبكه ها در جامعه ما جنبه هیجانی داشت و كمتر بر جنبه آموزشی آن تمركز وجود داشته است. هرچند باگذشت زمان این شرایط تغییر كرده است و جنبه های آموزشی آن بیشتر شده است.

بر اساس یك دوره زمانی كه از سال 80 استفاده از شبكه های اجتماعی در ایران با وبلاگ ها شروع شد كاربران به مرور شرایط استفاده شان تغییر كرده است و در حال حاضر جنبه منطقی تری پیداكرده و نوع استفاده كاربران از این شبكه ها باگذشته متفاوت تر شده است.

به طور خاص ظرفیت شبكه های اجتماعی را برای گسترش فرهنگ مطالعه مفید می دانید؟
خیر؛ شبكه های اجتماعی هرچند ظرفیتی را به وجود آورده است كه افراد از طریق آن به معرفی كتاب در صفحات، كانال ها و گروه ها می پردازند اما این ظرفیت محدود است. آنچه امروز در این خصوص شاهد آن هستیم مشابه وضعیتی است كه افراد در ارتباطات میان فردی سنتی در كافه ها به یكدیگر كتاب توصیه می كردند و راجع به آن حرف می زدند. اما این شكل از معرفی كتاب ظرفیت تعمیم به كل فضای مجازی را ندارد.

كد مطلب: 274475