پیام نفت:
چكیده: (9427 مشاهده)
سال هاست كه عربستان سعودی از نظر میزان ذخایر و ظرفیت تولید نفت خام، در رتبه اول جهانی قرار دارد. به همین دلیل كنجكاوی بازیگران منطقه ای و جهانی صحنه انرژی در خصوص اطلاع از میزان افزایش ظرفیت تولید و توانایی این كشور برای تأمین نیاز آتی بازار نفت بسیار طبیعی می نماید. این در حالی است كه به نظر می رسد سیاست مقامات سعودی در مواجهه با این قبیل سؤالات همواره ارائه پاسخ های مبهم و یا اغراق آمیز بوده است. در این مقاله روند تاریخی تولید نفت خام عربستان، ساختار میادین تولیدی و برنامه های نگهداشت توان تولید این میادین بیان می شود. در ادامه نیز با توجه به وضعیت میادین در حال توسعه این كشور و هم چنین بررسی برآورد مؤسسات معتبر انرژی، به ارزیابی واقع بینانه ای از ظرفیت تولید نفت خام عربستان در افق سال 2020 می پردازیم. 1- تاریخچه و روند تولید نفت عربستان سعودی سرگرد فرانك هلمز كه از اتباع كشور زلاندنو بود نخستین بار در سال 1923 مسئله اكتشاف منابع نفت عربستان را با ملك عبدالعزیز بنیان گذار خاندان آل سعود مطرح كرد اما این مذاكره به نتیجه خاصی منجر نشد تا اینكه در سال 1933 شركت سوكال (استاندارد اویل كالیفرنیا) موفق به عقد قرارداد انحصاری اكتشاف نفت در استان شرقی این كشور شد. اكتشاف نفت در عربستان با افت و خیزهایی همراه بوده است. در آغاز نتایج و عملكرد چندان امیدواركننده ای از عملیات گروه های اكتشافی حاصل نمی شد تا آنكه در سال 1938چاه - 7 در میدان دمام با تولید تجاری به بهره برداری رسید و صنعت نفت در عربستان كلید خورد. در سال 1944 شركت سوكال، شركت تگزاكو را برای مشاركت در فعالیت های نفتی عربستان فراخواند و نام شركت به شركت نفت عربی- آمریكایی یا آرامكو2 تغییر یافت. در سال 1946 شركت های اكسون و موبیل نیز به جمع آنها پیوستند. میزان سهم هر یك از این چهار شركت در ابتدا 25 درصد بودكه شركت موبیل به دلیل ریسك فعالیت در عربستان، 15 درصد از سهام خود را واگذار كرد و لذا سهم سه شركت دیگر به 30 درصد افزایش یافت(1). تولید نفت عربستان تا پایان دهه 1940 كمتر از یك میلیون بشكه در روز بود كه با اكتشاف میادین عظیمی چون آبقیق، قوار، قطیف، صفانیه، خورسانیه و غیره در سال های 65-1940 و توسعه آنها، تولید نفت این كشور تا پایان دهه 1960 به بیش از 3 میلیون بشكه در روز رسید. البته ظهور عربستان به عنوان یك بازیگر اصلی انرژی، در دهه 1970 اتفاق افتاد كه مقارن با زمانی است كه رشد تقاضای جهانی نفت خام بسیار شدت گرفته بود. تقاضای جهانی نفت خام در سال 1965 حدود 35 میلیون بشكه در روز بود كه این میزان در سال 1970 به بیش از 45 میلیون بشكه در روز و در سال 1979 به حدود 64 میلیون بشكه در روز افزایش پیدا كرد. در واقع مصرف نفت خام جهان طی 15 سال، حدود 30 میلیون بشكه در روز افزایش یافت. این در حالی است كه تولید نفت آمریكا كه بزرگ ترین تولید كننده نفت جهان در این دوران بود از سال 1970 با روندی كاهشی مواجه شده و از 2/11 میلیون بشكه در روز به 1/10 میلیون بشكه در روز در سال 1979 افت كرده بود(2). در كنار تحولات فوق، در سال 1973 و پس از فراگیرشدن موج ملی شدن صنعت نفت در كشورهای مختلف، دولت عربستان نیز 25 درصد از سهام شركت آرامكو را از 4 شركت آمریكایی سهام دار خریداری كرد. لذا شركت های آمریكایی سهام دار آرامكو كه پی برده بودند دیر یا زود سهم آنها از منابع سرشار عربستان به طور كامل قطع خواهد شد، تمام تلاش خود را انجام دادند تا با هدف دست یابی به حداكثر سود، تولید نفت این كشور را قبل از خروج خود افزایش دهند. در نهایت عربستان توانست در سال 1980 مابقی سهام این شركت ها را نیز خریداری و آرامكو را به طور كامل ملی كند. همچنین در سال 1989 نام شركت آرامكو به سعودی آرامكو تغییر یافت(1). لذا در مجموع رشد شدید تقاضای جهانی نفت خام در دهه 1970، فرارسیدن اوج3 تولید نفت آمریكا در این دوره و هم چنین تمایل سهام داران آمریكایی به كسب سود بیشتر، قبل از ملی شدن آرامكو سبب شد تا آمریكا برای جبران افت تولید خود و كنترل بازار نفت جهان، فشار بیشتری به عربستان وارد كند؛ به طوری كه تولید نفت خام عربستان از 3 میلیون بشكه در روز در آغاز دهه 1970، به بیش از 9 میلیون بشكه در روز در سال 1977 افزایش یافت. این رشد بی رویه تولید سبب شد تا فشار مخازن عربستان با افت شدیدی مواجه شده و میزان تولید آب از چاه های این میادین تا حد زیادی افزایش یابد. به همین دلیل عربستان در سال 1978 به تعدادی از میادین بزرگ خود استراحت داد و تولید نفت خام خود را 6/1 میلیون بشكه در روز كاهش داد. كاهش 2 میلیون بشكه ای تولید نفت خام ایران در سال 1979 (مقارن با انقلاب اسلامی)، سبب شد تا عربستان دوباره تولید نفت خود را طی سال های 1980 و 1981 به 10 میلیون بشكه در روز افزایش دهد. البته عربستان مجدداً در خلال سال های 1982 تا 1985 و مقارن با ركود اقتصادی آمریكا و كاهش تقاضای جهانی نفت خام طی این سال ها، تولید خود را به طرز چشم گیری كاهش داد و به ترمیم میادین اصلی خود پرداخت. در آغاز دهه 1980 نرخ تورم در ایالات متحده روند افزایشی در پیش گرفت و نرخ بیكاری نیز به بالاترین سطح خود بعد از جنگ جهانی دوم افزایش یافت. ضمن اینكه در این سال ها سیاست های كشورهای صنعتی غرب در زمینه بهینه سازی مصرف انرژی، جایگزینی سایر انرژی ها با نفت خام و كاهش وابستگی به نفت وارداتی از كشورهای عضو اوپك و به خصوص خلیج فارس كه بعد از اولین شوك نفتی در سال 1973 به اجرا درآمده بود، به بار نشست. عربستان طی سال های 85-1982 با كاهش تولیدی در حدود 5/6 میلیون بشكه در روز، تولید نفت خام خود را به 5/3 میلیون بشكه در روز كاهش داد. در برخی از ایام این دوران تولید نفت عربستان حتی به 2 میلیون بشكه در روز نیز رسید. با توجه به این روند كاهشی كه سبب از دست رفتن سهم بازار عربستان شده بود، زكی یمانی وزیر نفت كلیدی عربستان سعودی با هدف كسب مجدد سهم بازار، تولید نفت عربستان را افزایش داد. زكی یمانی با در پیش گرفتن این استراتژی در تلاش بود تا از طریق سیاست عرضه بیش از تقاضا، قیمت های جهانی نفت خام را كاهش داده و تولیدكنندگان رقیب را از میدان خارج كند (سیاست دامپینگ4). در نتیجه تولید نفت عربستان در سال 1986 به 5 میلیون بشكه در روز و تا سال 1989 به بیش از 6/5 میلیون بشكه در روز افزایش پیدا كرد. سیاست جنگ قیمت ها كه در سال 1986 توسط عربستان آغاز شد سبب كاهش قیمت های جهانی نفت خام از حدود 28 دلار به 14 دلار در هر بشكه گردید. تأثیر اساسی این سیاست بر بنیان تصمیم گیری های آتی اوپك، سبب وضع نظام سهمیه بندی تولید در سال 1987 توسط این سازمان شد. هم چنین در ادامه تحولات خاورمیانه، جنگ عراق و كویت سبب شد تا تولید این دو كشور در سال 1991 بیش از 7/3 میلیون بشكه در روز نسبت به سال 1989 كاهش یابد و مجدداً عربستان جهت جبران تقاضای بازار، مجبور به افزایش تولید به بیش از 8 میلیون بشكه در روز شد. در دهه 1990 رشد اقتصادی كشورهای مختلف موجب افزایش تقاضای نفت خام در جهان شد. تقاضای جهانی نفت خام در دهه 1990 نسبت به دهه 1980 تقریبا دوبرابر افزایش پیدا كرد. در عین حال نرخ تولید نفت خام در اتحاد جماهیر شوروی كه طی دهه 1980 به بیش از 12 میلیون بشكه در روز رسیده بود در دهه 1990 و با آغاز فروپاشی شوروی با افت تولید شدیدی مواجه شده و به حدود 7 میلیون بشكه در روز كاهش پیدا كرد. این موضوع سبب شد عربستان امكان كاهش مجدد تولید خود را در دهه 1990 نداشته باشد و طی این دهه همواره در پی افزایش تولید باشد(3). در سال 2003 نیز افت تولید نفت در ونزوئلا، نیجریه و عراق سبب شد تا تولید نفت عربستان دوباره افزایش یابد. اعتصاب كاركنان صنعت نفت ونزوئلا كه از نوامبر سال 2002 آغاز شده بود، تا ژانویه سال 2003 سبب كاهش بیش از 3/2 میلیون بشكه در روز از تولید این كشور شد. اعتصابات كاركنان صنعت نفت نیجریه نیز تولید این كشور را در ماه آوریل 2003 بیش از 400 هزار بشكه در روز نسبت به فوریه 2003 كاهش داده بود. همچنین حمله آمریكا به عراق در ماه مارس 2003 موجب كاهش بیش از 3/2 میلیون بشكه در روز تولید نفت خام عراق در آوریل 2003 شد. در دهه 2000 با وجودی كه رشد اقتصادی جهان بیش از دهه 1990 بود ولی سیاست های صرفه جویی و ارتقای تكنولوژی سبب افزایش تقاضای نفت خام جهان به میزانی برابر با دهه 1990 شد. در عین حال در این دهه تولید نفت كشورهای عضو اتحادیه اروپا و OECD با كاهش قابل ملاحظه ای مواجه گردید. لازم به ذكر است كه افزایش سطح قیمت های نفت خام از سال 2003 تا 2008 و هم چنین ركود اقتصاد جهانی در پایان سال 2008 نیز در این دهه به وقوع پیوست. افزایش سطح قیمت های جهانی نفت خام سبب شد تا فشار كشورهای مصرف كننده بر عربستان جهت افزایش تولید نفت خام افزایش یابد. این موضوع سبب افزایش تولید نفت خام عربستان در سال 2008 به حدود 9 میلیون بشكه در روز شد. بحران جهانی و كاهش تقاضای نفت خام در سال های 2009 مجدداً سبب كاهش تولید عربستان به كمتر از 8 میلیون بشكه در روز گردید. هرچند بهبود اندك اقتصاد جهانی در طی سال های 2010 تا 2012، جنبش های اخیر كشورهای عربی از جمله لیبی و هم چنین تحریم نفت خام ایران از سوی آمریكا و اروپا سبب شد تا متوسط تولید نفت خام عربستان در طی این سال ها روندی افزایشی پیدا كرده و در سال های 2011 و 2012 به بیش از 9 میلیون بشكه در روز افزایش یاید(4). شایان ذكر است 7/54 درصد از نفت عربستان در سال 2011 به آسیا، 16 درصد به آمریكا، 1/7 درصد به مدیترانه، 9/4 درصد به اروپا و 17 درصد نیز به سایر نقاط صادر شده است(5). 2- ساختار میادین نفتی عربستان عربستان دارای 90 میدان نفتی است كه از این مجموع، 70 میدان در خشكی و 20 میدان در دریا واقع شده است. اغلب میادین نفت و گاز عربستان در شرق این كشور و در خشكی قرار دارند. 10 میدان نفتی عربستان نیز در منطقه بی طرف با كویت قرار دارد (6 میدان در خشكی و 4 میدان در دریا) (6). مزیت كلیدی و تا حدودی انحصاری عربستان در جهان این است كه می تواند از تعداد محدودی از میادین، تولید بسیار بالایی داشته باشد؛ به طوری كه حداكثر تولید این كشور به میزان 10 میلیون بشكه در روز (در سال 1980)، از 15 میدان نفتی صورت پذیرفته است. بر اساس برآورد آژانس بین المللی انرژی، حدود80 درصد از تولید انباشتی عربستان از سال 1950 تا 2005 از 3 میدان نفتی این كشور یعنی قوار، آبقیق و صفانیه بوده است (7). جدول 2 تولید نفت عربستان در طی سال های 2005 تا 2010 را به تفكیك میدان نشان می دهد. همان طور كه مشاهده می شود تولید این كشور در سال2010 از 20 میدان (12 میدان خشكی و 8 میدان دریایی) انجام شده است. حدود 76 درصد از كل تولید عربستان در سال 2010 از میادین نفتی خشكی بوده است. همچنین حدود 85 درصد از نفت عربستان در سال 2010 از 7 میدان نفتی بزرگ این كشور تولید شده است. دو میدان قوار و خورایس به تنهایی حدود 60 درصد از كل تولید عربستان در سال 2010 را تشكیل می دهند (4). در حدود نیمی از ذخایر نفتی عربستان در 8 میدان نفتی در شمال شرقی این كشور واقع شده است. میدان قوار كه یك میدان كربناته شكاف دار است ستون اصلی تولید نفت عربستان سعودی است. 8/1 درصد از ذخایر نفت كل دنیا در میدان قوار قرار دارد (125 میلیارد بشكه). بهره برداری از این میدان كه بزرگ ترین میدان نفتی جهان است از سال 1952 آغاز و اوج تولید آن در سال 1980 به میزان 4/5 میلیون بشكه در روز بوده است. لازم به ذكر است طی آن سال ها روزانه 9 میلیون بشكه آب به میدان قوار تزریق می گردید. در حال حاضر این میدان حدود 5/3 میلیون بشكه در روز تولید می كند. عرض میدان قوار در عریض ترین نقطه آن 50 كیلومتر و طول آن هم 280 كیلومتر است. از اواخر دهه 1990 حفر چاه های عمودی در قوار متوقف شد و تنها چاه های افقی با تكمیل چندگانه، آن هم در دورترین نقاط نسبت به شكاف های مخزن انجام می شود. بنا به ادعای سعودی آرامكو، این اقدام، تولید آب همراه میدان قوار را از 37 درصد در سال 2000 به 27 درصد در سال 2008 كاهش داده است(8). میدان قوار به 5 ناحیه بهره برداری كوچك تر تقسیم شده است. عین دار و شدگام در بخش شمال كه از بهترین مخازن دنیا هستند و بخش های عثمانیه،هاویه و حارث در بخش جنوبی كه از تراوایی كمتر، ستون نفتی نازك تر و حجم نفت كمتری برخوردار هستند. در شكل 2 روند تولید نفت میدان قوار در بخش های مختلف از آغاز بهره برداری تا سال 2003 نشان داده شده است. همان طور كه گفته شد عربستان در مقاطع زمانی مختلف به میادین تولیدی خود استراحت داده است. تولید میدان قوار در سال 1978 حدود 800 هزار بشكه در روز كاهش داده شده است. همچنین طی سال های 1982 تا 1990 عربستان با كاهش تولیدی معادل 3/4 میلیون بشكه در روز از میدان قوار به ترمیم آن پرداخته است (شكل 2) (9). حدود 65 تا 70 درصد از ظرفیت تولید نفت خام عربستان از نوع فوق سبك و سبك بوده و مابقی آن متوسط تا سنگین است. میادین آبقیق، بری و شیبه حاوی نفت خام فوق سبك و میادین قوار، خوریس، خورسانیه و قطیف حاوی نفت خام سبك، میادین ابوصفه، زلوف و مرجان حاوی نفت خام متوسط و میادین صفانیه و منیفا حاوی نفت خام سنگین هستند(10). 3- برنامه های نگهداشت توان تولید میادین نفتی سعودی آرامكو یكی از بهترین شركت های جهان در زمینه نگهداشت توان تولید از میادین نفتی است. بر اساس برآورد آژانس بین المللی انرژی، متوسط نرخ افت تولید میادین نفتی عربستان سالانه 6 درصد بوده است(7). این بدین معنی است كه سالانه بیش از 500 هزار بشكه در روز از ظرفیت تولید نفت عربستان كاسته می شود. شایان ذكر است كه سخنگوی شركت آرامكو در سال 2006 اعلام كرد كه نرخ افت تولید میادین نفتی بالغ عربستان را بدون انجام هیچ اقدام جدیدی، 8 درصد است كه فعالیت های آرامكو این میزان را به 2 درصد كاهش خواهد داد(11). در واقع عربستان سعی می كند تا از دو طریق، تأثیر افت تولید بر روی ظرفیت تولید خود را كاهش دهد؛ نخست به كارگیری بهترین و جدیدترین تكنولوژی های موجود در میادین تولیدی و دوم توسعه میادین جدید. در حال حاضر تقریباً در هیچ یك از میادین نفتی عربستان حفاری عمودی انجام نمی شود. عربستان در دهه 1990 از حفاری افقی برای توسعه و نگهداشت توان تولید میادین نفتی خود استفاده كرد كه اكنون این نوع حفاری هم كمتر مورد استفاده قرار می گیرد و عمدتاً از روش 5MRC استفاده می شود. در واقع، تفاوت چاه های عمودی و افقی با MRC های مشابه را می توان به تفاوت میان ماهی گیری با نخ، قلاب یا تور تشبیه كرد. با به كارگیری چاه های MRC كه هشت شاخه هستند سطح تماس چاه و مخزن به 10 تا 12 كیلومتر می رسد(12). لازم به ذكر است با توجه به عمر بالای میادین عمده نفت خام عربستان و تولید حداكثری آنها طی سال های گذشته، میزان تولید آب از چاه های موجود بسیار افزایش یافته است. هم چنین بر اساس تجارب موجود و مطالعات انجام شده در شركت آرامكو بهترین راه برای كاهش تولید آب در مخازن، كاهش تولید از چاه ها است. به همین دلیل آرامكو برای نگهداشت توان تولید میادین به طور پیوسته حفاری چاه های جدید را در برنامه خود دارد. طی 10 سال اخیر تعداد چاه های تولیدی نفت عربستان با افزایش 1519 حلقه ای به 5272 حلقه چاه رسیده است. از چا ههای جدید حفاری شده، 1071 حلقه در میادین نفت خشكی و 448 حلقه در میادین نفت دریایی واقع شده اند. در واقع طی 10 سال اخیر سالانه 107 حلقه چاه در خشكی و 45 حلقه چاه در دریا به چاه های تولیدی نفت خام عربستان اضافه شده است (شكل 3). به طور كلی می توان گفت كه تولید هر حلقه چاه نفتی عربستان از 2277 بشكه در روز در سال 2005 به 1549 بشكه در روز در سال 2010 كاهش پیدا كرده است(13). هم چنین عربستان سعودی برنامه های متعددی برای تزریق آب و حفظ فشار میادین نفتی خود از بدو توسعه و پیش از بروز افت فشار در میدان در دست اجرا دارد. این كشور از اواسط دهه 1950 جهت حفظ فشار میادین تولیدی، شروع به تزریق گاز همراه نفت كرد. اولین واحد تزریق گاز در سال 1954 در میدان آبقیق و دومین واحد در سال 1959 در میدان عین دار احداث شد. پس از چندی به دلیل اینكه تزریق گاز نتوانست به طور كامل از افت فشار مخازن جلوگیری كند، به تزریق آب روی آوردند. اولین تجربه تزریق آب به سال 1956 در میدان آبقیق باز می گردد كه به دلیل موفقیت آمیز بودن این عملیات، در اوایل دهه 1960 كار تزریق به میدان قوار قبل از افت فشار این میدان آغاز شد. در سال 1998 معادل 12 میلیون بشكه در روز به دو میدان قوار و آبقیق آب تزریق می شد. بر اساس گزارش های شركت سعودی آرامكو، در حال حاضر روزانه 12 میلیون بشكه آب به 3 میدان قوار، آبقیق و بری تزریق می شود كه 7 میلیون بشكه آن از تصفیه آب دریا، 3 میلیون بشكه از واحدهای جداسازی نفت و گاز و 3 میلیون بشكه نیز از سفره های آب زیرزمینی تأمین می شود. از مجموع 12 میلیون بشكه، 8 میلیون بشكه به میدان قوار و 4 میلیون بشكه به میادین بری و آبقیق تزریق می شود(1). شركت آرامكو با وجود گذشت 4 دهه از شروع تزریق آب به مخازن نفتی، هنوز هم از این عملیات درس می گیرد. مدیریت تزریق و آگاهی از الگوهای جریان آب تزریق شده در داخل مخزن می تواند از بروز مشكلات جدی در عملیات تزریق جلوگیری به عمل آورد. همچنین عربستان به تجربه آموخته است كه تزریق آب به مخازن باید از همان مرحله شروع تولید آغاز شود. لذا به عنوان نمونه به میدان خورایس كه به تازگی توسعه یافته است، روزانه 2 میلیون بشكه در روز آب تزریق می كند(14). عربستان به توسعه و به كارگیری تكنولوژی های نوین در میادین نفتی خود بسیار اهمیت می دهد و در همین راستا، در سال 2009 قراردادی با شركت شلمبرژه برای توسعه فناوری های تكمیل چاه امضا كرد. هم چنین این كشور برای شبیه سازی مخازن نفتی خود، نرم افزار اختصاصی Power را طراحی كرد و این نرم افزار را در سال 2010 به Gigapower ارتقاء داد. علاوه بر این عربستان از تكنولوژی میادین هوشمند برای بهره برداری از میادین نفتی خود بهره می برد. تعداد واحدهای بهره برداری نفت و گاز عربستان در سال 2004 حدود 60 واحد اعلام شده كه 25 درصد از آنها در میدان قوار نصب شده است. یكی از اقدامات كلیدی عربستان سعودی برای نگهداشت توان تولید میادین نفتی خود افزایش ظرفیت نمك زدائی و مدیریت آب همراه تولیدی6 در واحدهای بهره برداری است. 4- میادین نفتی در حال توسعه عربستان افت تولید و نرخ تخلیه میادین نفتی عربستان بسیار بالا برآورد می شود. لذا این كشور برای حفظ سطح تولید فعلی در سال های آتی، عربستان نیازمند كشف و توسعه میادین جدید است. هم چنین مطالعات انجام شده حكایت از آن دارد كه به كارگیری روش های ثالثیه7 ازدیاد برداشت به ندرت منجر به افزایش تولید از میادین عربستان می شود. بنابراین مقوله توسعه میادین جدید در كنار نگهداشت توان تولید میادین موجود از راهبردهای اساسی عربستان برای باقی ماندن در نقش رهبری بازار نفت خام جهان است. عربستان مدعی است هزینه توسعه میادین نفتی در این كشور بسیار پایین است. بر اساس هزینه های سرمایه گذاری برخی از میادین توسعه یافته و در حال توسعه این كشور طی سال های 2004 تا 2010، هزینه توسعه به ازای هر بشكه نفت حدود 13000 دلار می باشد كه رقم مناسبی به نظر می رسد(نسبت میزان سرمایه گذاری انجام شده برای توسعه میدان بر اوج تولید پیش بینی شده)(15). در حال حاضر عربستان در حال توسعه 8 میدان نفتی است كه بر اساس اطلاعات منتشر شده در صورت توسعه كامل این میادین، 2میلیون بشكه به ظرفیت تولید نفت خام این كشور اضافه خواهد شد. بر اساس برنامه ریزی انجام شده قرار است بهره برداری از میدان دورا كه در خلیج فارس و در منطقه بی طرف بین كویت و عربستان واقع شده در سال 2017 آغاز شود. سرمایه گذاری مورد نیاز توسعه این میدان (كه با میدان آرش ایران مشترك است)، برای 20 سال آتی حدود 11 میلیارد دلار برآورد شده كه این رقم شامل كلیه هزینه های توسعه، حفاری و افزایش ظرفیت می باشد (16). میدان منیفا نیز در سال 1957 در آب های كم عمق خلیج فارس و در 200 كیلومتری شمال غربی ظهران كشف شد. سرمایه گذاری برای توسعه این میدان در سال 2006 معادل 10 میلیارد دلار برآورد شد و قرار بود از اواسط سال 2011 با ظرفیت تولید 900 هزار بشكه نفت سنگین به بهره برداری برسد. در حال حاضر عربستان اعلام كرده كه این میدان از سال 2013 با ظرفیت 500 هزاربشكه در روز وارد مدار تولید خواهد شد و تا سال 2024 به ظرفیت كامل خواهد رسید(16). ظرفیت تولید میدان دریایی خورسانیه نیز 500 هزار بشكه در روز است كه طبق برنامه قرار بود این میدان در سال 2010 مورد بهره برداری قرار گیرد. این در حالی است كه تولید این میدان در سال 2010 معادل 64 هزار بشكه در روز بوده است. میدان نعیم نیز از دیگر میادین در حال توسعه عربستان است كه ظرفیت تولید 100 هزار بشكه در روز را خواهد داشت. این میدان نیز قرار بود در سال 2010 به بهره برداری كامل برسد. این میدان كه در سال 2010 میلادی 45 هزار بشكه در روز تولید داشته به احتمال زیاد تا پایان سال جاری به ظرفیت كامل دست خواهد یافت. هم چنین توسعه میدان شیبه نیز با هدف افزایش ظرفیت تولید تا سقف 250 هزار بشكه در حال انجام است كه در صورت توسعه كامل، این میدان قادر به تولید 750 هزار بشكه نفت خام در روز خواهد بود. تولید این میدان در سال 2010 معادل 320 هزاربشكه در روز بوده است. ظرفیت كامل میدان خورایس كه به تازگی توسعه یافته، 2/1 میلیون بشكه در روز است كه در سال 2010 حدود 1 میلیون بشكه در روز تولید داشته و به احتمال زیاد تا پایان سال جاری به ظرفیت كامل خواهد رسید(14). هم چنین بر اساس گزارش برخی منابع، توسعه میادین لولو و زیملاح نیز در حال انجام است ولی اطلاعاتی از میزان سرمایه گذاری و تولید آنها منتشر نشده است(16). 5- چشم انداز ظرفیت تولید نفت خام عربستان در افق سال 2020 همانگونه كه ذكر شد عربستان در دهه 1970 به دلیل افزایش شدید تقاضای جهانی نفت خام و فرا رسیدن اوج تولید نفت آمریكا و هم چنین تمایل سهام داران آمریكایی آرامكو به كسب سود بیشتر قبل از ملی شدن این شركت، تولید خود را طی 7 سال به میزان 6 میلیون بشكه در روز افزایش داد. كاهش 2 میلیون بشكه ای تولید نفت خام ایران مقارن با انقلاب اسلامی در سال 1979 و همچنین جنگ عراق و كویت و كاهش تولید این دو كشور به میزان 7/3 میلیون بشكه در روز باعث شد تا عربستان بار دیگر مجبور به افزایش تولید خود جهت جبران كاهش عرضه در بازار گردد. در واقع ادعای رهبری بازار نفت، عربستان را مجبور كرده تا در مواقع بحرانی برخلاف میل و توان میادین نفتی خود، تولید حداكثری را در برنامه قرار دهد كه این امر به تولید صیانتی و درازمدت این كشور آسیب جدی رسانده است. لذا فشار مخازن این كشور با افت شدیدی مواجه شده و تولید آب از چاه های آن بسیار افزایش یافته است. آژانس بین المللی انرژی معتقد است هر چند میزان تولید آب میادین عمده نفتی عربستان به بیش از 35 درصد رسیده اما این مقدار در مقایسه با میادین دریای شمال و آمریكا كه درصد آب همراه آنها بالغ بر 90 درصد است، بسیار قابل قبول می باشد. در واقع آژانس معتقد است با وجودی كه عمده میادین عربستان وارد مرحله پیری شده و مانند ایام جوانی دیگر قدرت مانور و یكه تازی را ندارند، اما هم چنان و برای سال های طولانی قادر به تولید به میزان قابل توجهی خواهند بود(7). از همین روی آرامكو كه در اوایل دهه 1970 مدعی بود طی سال های آتی قادر به تولید 20 تا 25 میلیون بشكه در روز خواهد بود به علت در پیش گرفتن سیاست تولید حداكثری از میادین نفتی و نفوذ آب به چاه ها، این هدف را به 16 میلیون بشكه در روز كاهش داد. هم چنین در ادامه و با استمرار مشكلات تولیدی این میادین، مقرر شد تا زمان كشف میادین جدیدی كه از ذخایر قابل ملاحظه ای برخوردار باشند، این هدف به تولید 12 میلیون بشكه در روز تقلیل یابد. شایان ذكر است در آوریل سال 1979 كمیته روابط خارجی سنای ایالات متحده آمریكا گزارشی در خصوص آینده تولید نفت خام در عربستان سعودی تهیه كرد كه مستندات این گزارش تا 50 سال محرمانه اعلام و تنها بخش كوچكی از جلسات تحقیق سنا در این زمینه تاكنون منتشر شده است. در این گزارش شركت های آمریكایی سهام دار شركت آرامكو به دلیل تولید حداكثری از میادین نفت عربستان در سال های قبل از ملی شدن آن و به خطر انداختن آینده تولید این میادین متهم شناخته شده اند(1). همچنین از اواخر سال 1950 تا اوایل سال 1982 تولیدكنندگان عمده نفت خام و اوپك هر سال یك یا دو بار اطلاعات تولید خود را میدان به میدان در نشریه Oil and Gas منتشر می كردند. اما عربستان در سال 1982 به دلیل مشكلات فزاینده میادین نفتی خود این روند را متوقف كرد. این موضوع ابهامات مربوط به توان تولید عربستان را بیش از پیش افزایش داد. طی سال های گذشته نیز همواره ظرفیت واقعی تولید نفت عربستان مورد پرسش بوده و صاحب نظران متعددی در این زمینه به گمانه زنی پرداخته اند. حداكثر تولید عربستان طی سی سال گذشته در ماه ژوئن سال 2012 اتفاق افتاد كه بر اساس اعلام رسمی آرامكو تولید آن به 1/10 میلیون بشكه در روز افزایش پیدا كرد. البته لازم به ذكر است كه منابع ثانویه این میزان را تائید نكرده و میزان تولید عربستان در این ماه را 9/9 میلیون بشكه در روز برآورد كرده اند(17). این در حالی است كه عربستان همواره خود را بزرگ ترین دارنده ظرفیت تولید نفت خام جهان معرفی كرده و همواره بر وجود ظرفیت مازاد تولید به میزان 5/2 میلیون بشكه در روز تأكید دارد. با این وجود در مواقع حساسی همچون كاهش 1 میلیون بشكه ای تولید روزانه نفت لیبی در سال 2011 و یا افزایش شدید قیمت های جهانی نفت خام هم زمان با بحران اقتصادی حاكم بر آمریكا و اروپا طی سال های 2011 و 2012، این كشور نتوانست نفت مازادی وارد بازار كند تا مانع افزایش قیمت های جهانی نفت خام شود. شاید برخی گمان كنند كه این موضوع به دلیل مسائل اقتصادی و تمایل مقامات عربستان به كسب درآمدهای نفتی بیشتر مربوط باشد، اما از آنجا كه سیاست خارجی و نفتی عربستان به طور كامل با منافع آمریكا هماهنگ است، این موضوع منتفی خواهد بود. در واقع علت اصلی این امر توان محدود این كشور در تولید نفت مازاد است. به هر تقدیر با وجود تعدد میادین نفتی عربستان با سابقه بیش از 50 سال تولید، مشكلاتی چون افت تولید و تولید آب همراه به میزان زیاد، توان آتی تولید نفت خام این كشور را تهدید می كند. همچنین میادین جدیدی كه در دهه 2000 توسعه یافته اند نیز تنها توانسته اند بخشی از افت تولید میادین عمده و قدیمی عربستان را جبران كرده و فشار وارده به این میادین را كاهش دهند. در حقیقت اگرچه ممكن است عربستان قادر باشد در مواقع بحرانی فشار بیشتری به میادین قدیمی خود آورده، تولید نفت خام را حداكثر به 11 میلیون بشكه در روز افزایش دهد، اما باید توجه داشت كه دوام و پایداری این شرایط، بسیار كوتاه است. ضمن اینكه افزایش تولید مجدد از میادین عمده و قدیمی عربستان می تواند به قیمت تشدید مشكلات تولیدی و كاهش توان تولید آنها در دراز مدت منجر گردد. آژانس بین المللی انرژی در سال 2011، توان تولید عربستان در سال 2015 را 5/10 میلیون بشكه در روز و در سال 2020 معادل 9/10 میلیون بشكه در روز برآورد كرده است. البته آژانس همانند سابق، دورنمای مناسبی از وضعیت عربستان تصویر نموده و پیش بینی كرده است كه تولید نفت عربستان در سال 2030 به 6/12 میلیون بشكه افزایش خواهد یافت(18). لازم به ذكر است برآورد سال 2004 آژانس بین المللی انرژی از توان تولید عربستان حاكی از آن بود كه این كشور در سال 2010 قادر به تولید 2/13 میلیون بشكه در روز است(7). اما در برآورد سال 2011 زمان تحقق این میزان تولید تا سال 2030 به تعویق افتاده است. در جدول 2 برآوردهای آژانس بین المللی انرژی از توان تولید عربستان طی سال های مختلف مقایسه و نمایش داده شده است كه این مقادیر حاكی از افت شدید برآورد تولید این كشور در هر دوره پیش بینی جدید است. لازم به ذكر است كه عدم تحقق اهداف تولیدی عربستان به طور مطلق ناشی از كمبود دسترسی به تكنولوژی های نوین و یا منابع مالی لازم برای سرمایه گذاری نبوده و تنها منعكس كننده ظرفیت واقعی و محدود تولید نفت عربستان است. بر اساس برآورد سال 2011 آژانس بین المللی انرژی، عربستان طی 20 سال آتی (2010 تا 2030) می تواند 6/2 میلیون بشكه در روز به توان تولید خود بیافزاید (18). هم چنین بر اساس برآورد شركت BP، عربستان در افق سال 2030 در مجموع می تواند 3 میلیون بشكه در روز از طریق توسعه میادین جدید به ظرفیت تولید خود اضافه كند(20). شركت استات اویل نیز توان تولید نفت خام عربستان سعودی در سال 2020 را 10 میلیون بشكه ارزیابی كرده است(21). البته باید گفت امكان توسعه میادین عربستان به نحوی كه 2 میلیون بشكه در روز به تولید این كشور اضافه شود بسیار بعید به نظر می رسد. چرا كه این كشور طی دهه 2000 در مجموع توانسته حدود 3/1 میلیون بشكه در روز از طریق توسعه میادین جدید به ظرفیت تولید خود بیافزاید كه 1 میلیون بشكه در روز از این میزان نیز مربوط به میدان خواریس بوده است. هم چنین عربستان به غیر از میدان منیفا، میدان بزرگ دیگری كه با توسعه آن بتواند تولید خود را به مقدار چشم گیری افزایش دهد در اختیار ندارد. همان طور كه گفته شد طبق اعلام سعودی آرامكو، توسعه میدان منیفا نیز كه ظرفیت تولید نفت سنگین به میزان 900 هزار بشكه در روز را خواهد داشت، تا سال 2024 به طول می انجامد. بنابراین بر اساس بررسی تولید میدان به میدان و برنامه های در دست انجام عربستان سعودی، چشم انداز توان تولید 10 میلیون بشكه ای این كشور در سال 2020 نیز خوش بینانه به نظر می رسد؛ چرا كه بر اساس بررسی مؤسسات معتبری نظیر گلوبال دیتا، تولید میادین عمده نفت خام عربستان در افق 2020 بیش از 2 میلیون بشكه در روز افت خواهد كرد (كمتر از 2 درصد افت سالانه) و از 6734 هزار بشكه در روز در سال 2010 به 5652 هزاربشكه در روز در سال 2020 كاهش می یابد(16). در واقع با توجه به وارد شدن میادین عمده عربستان به نیمه دوم عمر خود و افزایش میزان افت تولید این میادین، نقش و توان تولید نفت خام عربستان در آینده بسیار كاهش پیدا خواهد كرد. البته برای برآورد ظرفیت تولید نفت خام عربستان در سال 2020، باید تولید سایر میادین فعلی این كشور به علاوه میادین در حال توسعه جدید را نیز به مقادیر فوق افزود. سایر میادین تولیدی فعلی عربستان سعودی عبارتند از دیروازه، خورایس، مبروك و نعیم كه توان تولید آنها در سال 2010 معادل 1055 هزار بشكه در روز بوده است. اگر عربستان بتواند طی سال های 2010 تا 2020 (همانند دهه 2000) به میزان 3/1 میلیون بشكه در روز از طریق توسعه میادین جدید به تولید خود اضافه نماید، در مجموع توان تولید واقع بینانه نفت خام این كشور در سال 2020 به حدود 8 میلیون بشكه در روز بالغ می گردد. نتیجه گیری در خصوص ظرفیت و توان تولید نفت خام عربستان سعودی برآوردهای مختلف و متعددی ارائه شده است. از آنجا كه سیاست های انرژی عربستان طی بیش از سه دهه اخیر همواره با منافع غرب و آمریكا هم راستا بوده، اغلب مراكز انرژی سعی دارند با پوشش گسترده ادعاهای عربستان این كشور را به عنوان رهبر بازار نفت جهان و كنترل كننده اوپك معرفی نمایند. پیش بینی های متعدد اغراق آمیز و غیرواقع بینانه آژانس بین المللی انرژی از توان تولید عربستان كه زمان تحقق آنها را در هر برآورد جدید برای یك دهه به تعویق می اندازد نیز حكایت از همین موضوع دارد. روند تاریخی تولید نفت عربستان از ابتدا تا كنون نشان می دهد كه این كشور به دلایل مختلف در برهه های زمانی متعددی مجبور به افزایش شدید تولید نفت خام خود شده است. این امر به تولید صیانتی میادین عربستان آسیب های جدی رسانده و سبب افت نرخ تولید نفت خام و افزایش میزان آب همراه میادین نفتی این كشور شده است. از طرف دیگر میادین توسعه یافته فعلی عربستان كه تعداد آنها به 20 می رسد، بیش از 85 درصد از نفت درجای این كشور را دارا بوده و پتانسیل افزایش تولید چشم گیری برای این كشور باقی نگذاشته اند. هم چنین عمده فعالیت های توسعه ای عربستان نیز منجر به جبران افت تولید سال های آتی خواهد شد. لذا چنان چه به جای ادعاهای مقامات عربستان سعودی، واقعیات تاریخی و عینی تولید نفت خام این كشور طی سال های گذشته را ملاك برآوردهای آتی از ظرفیت تولید عربستان قرار دهیم، با توجه به نرخ افت تولید میادین موجود و برنامه های در دست توسعه، حداكثر توان تولید نفت خام عربستان در افق سال 2020 رقمی در حدود 8 میلیون بشكه در روز خواهد بود.

نوع مطالعه: پژوهشی |