پلاك كوبی خانه ها و نامگذاری كوچه ها توسط بلدیه رشت در سال 1288 خورشیدی صورت گرفت و بار دیگر این نامگذاری در سال 1307 و با كاشی های لاجوردی تجدید شد.



خبرگزاری شبستان_ رشت، مهری شیرمحمدی؛ پیاده در بافت های تاریخی شهر رشت، بافت هایی كه نشانه هایی از عملكرد بلدیه 100سال پیش را در خود به یادگار گذاشته است. از آجرهای قرمز سرخ رنگ، بام های سفالی و كاشی های رنگی مزین به آیات قرآن و روایات دینی كه بر سر در خانه ها نصب می شد , پلاك گذاری خانه ها با كاشی های لاجورد.

این روزها با شدت گرفتن تخریب در بافت های تاریخی و تك بناهای به جامانده در رشت قدیم، همین اندك یادگارهای گذشته هم نابود می شود و سردرهای زیبا و پلاك گذاری های بلدیه رشت هم به تاریخ می پیوندد.



یك روز بارانی از محله پیرسرای رشت به سمت سبزه میدان می روم، خانه «آیت الله انشایی» با درب آبی رنگش كه در آسفالت های متمادی كوچه انگار فرورفته است. خانه ای كه دهه محرم، مجلس روضه خوانی در آن برپا می شود و امسال به خاطر رعایت شرایط بهداشتی، درب این خانه هم بسته ماند. پایین تر خانه «گیگاسری» است، خانه ای كه كتیبه زیبای سردرش را به یغما بردند و شاید هم به فروش رفت و شهرداری هم 2سال پیش، بالكن چوبی رو به خیابانش را در اثر فرسودگی فرو ریخت تا از عابران رفع خطر كرده باشد!

در انتهای بن بست امیر حكیمی خانه«نصرت رحمانی» است. شاعری كه سال های پایانی عمرش را در رشت سپری كرد. خانه ای كه ثبت میراثی آن به ماندگاری اش كمك كرد. قفل محكمی با زنجیر دو لنگه درب چوبی را بهم چفت كرده است. «پیر نشین» طرفین درب، مرا به استراحت وسوسه می كند، سكوهای طرفینی كه برای استراحت عابران در معماری قدیم طراحی می شد. تنفسی كوتاه، مرا به مشاهده دقیق تر سردر زیبای این خانه دعوت می كند؛ كتیبه گچی «بسم الله الرحمن الرحیم» و دو كتیبه آبی رنگ كه صفات خداوند بر آن حك شده«یا دیّان» و یا «منّان» كه درست وسط دو لنگه در چوبی قرار گرفته و دعای «یاالله، یا قاضی الحاجات و یاالله» كه با گچبری سفید در پس زمینه قهوه ای قرار گرفته و گل و بوته های گچی، اطراف كتیبه كه تمامی سردر را تزیین كرده است.



دو لنگه كاشی آبی رنگ دیگر در گوشه های طاق نما پیداست كه بر اثر عبور لوله گاز متن آن خوانا نیست و دو تاریخ 1313 و 1353 كه ممكن است سال ساخت بنا باشد. از همه جالب تر، شماره پلاك خانه است؛ عدد 10 به رنگ سفید كه بر یك كاشی آبی رنگ نقش بسته است. نمونه ای از پلاك كوبی های رشت قدیم.

یك سالی می شود كه در پیاده روی های خود در بافت تاریخی، این نمونه پلاك گذاری ها را تصویربرداری می كنم. پلاك كوبی ها تنها مختص شماره منازل نیست و كوچه ها نیز توسط شهرداری رشت با كاشی های لاجورد مزین می شد. دو نمونه از نامگذاری این كوچه ها هنوز در محلات قدیمی باقی است. كاشی «كوچه پیشنماز زاده» در «محله سومابیجار» و كاشی «كوچه حقانی» در «محله باقرآباد»، روبروی مسجد حاج صمدخان كه بر دیوار خانه ای نصب شده كه برخی از قسمت های دیوار فروریخته است.



در راسته كهنه فروشان محله ساغریسازان و مغازه هایی كه اجناس قدیمی و كهنه می فروشند، تك و توك از این كاشی ها پیدا می شود. یكی از این مغازه داران خوش سلیقه، چند نمونه از این پلاك های منازل و كتیبه های سردر را در دیوار گچی مغازه اش جانمایی كرده به نحوی كه انگار از همان ابتدا در آنجا نصب بوده است.

اما، شماره گذاری منازل و تعیین اسامی كوچه ها، از چه تاریخی در رشت صورت گرفت؟ نویسنده كتاب «تاریخچه بلدیه رشت» در این باره می گوید: طبق اخبار مندرج در روزنامه پرورش، اداره حكومتی گیلان در شهریور ماه سال 1307 به بلدیه رشت دستور می دهد كوچه ها و معابر نامگذاری شوند. بر همین اساس روزنامه پرورش (س5، ش420، یكشنبه 4/6/1307)، در خبری با عنوان «اسامی كوچه ها» نوشته است: «حكومت گیلان به اداره بلدیه اشعار داشته كه در كلیه شهرها برای كوچه ها اسم مخصوصی قائل شده اند، خوب است برای كوچه های رشت، اسمی قایل و در روی كاشی نوشته، سركوچه نصب نمایند كه برای عامه و افرادی كه چندان به وضعیت محلی رشت اطلاع ندارند، تسهیل گردد.»

محمود نیكوییه اضافه كرد: سوم اسفند ماه همان سال روزنامه پرورش( س5، ش 519)، خبری درباره الزام پلاك كوبی منازل توسط بلدیه منتشر كرد؛«حكومت گیلان سواد مراسله اداره احصائیه كل مملكتی را برای اطلاع بلدیه رشت ارسال و می نویسد كه مفاد آن را به موقع اجرا گذارید. نظر به اینكه هرگاه كلیه خانه ها و دكاكین و سایر ابنیه شهرها به ترتیب منظمی نمره گذاری شود، ممكن است احصاییه صحیحی از كلیه عمارات و ابنیه هر شهری تحصیل و مورد استفاده قرار داد و چون در قالب بلاد ایران به نمره گذاری اقدام شده است، لازم است دستور دهید نتیجه نمره گذاری شهرها را به ترتیب ذیل به اداره احصائیه و سجل احوال راپورت دهند. 1- اسامی خیابان ها 2- اسامی محلات 3- اسامی كوچه ها در خیابان و محله با ذكر نمرات خانه های هر كوچه 4- عده كلیه خیابان های شهر 5- جمع كلیه محلات شهر 6- جمع كلیه كوچه های شهر، جمع عمارات و ابنیه شهر 8- جمع كلیه نمرات خانه ها و سایر ابنیه شهرها با تفكیك خانه ها و دكاكین، حمام ها، كاروانسراها و امثال آن از یكدیگر. »



با این حال یك رشت پژوه، معتقد است، نخستین پلاك كوبی منازل رشت 19 سال زودتر از تاریخ مذكور و براساس اولین قانون بلدیه در رشت اجرا شده بود. «روبرت واهانیان تبریز» می افزاید: یكی از وظایف بلدیه، ممیزی املاك یعنی شناسایی و پلاك كوبی املاك است كه بلدیه رشت 2سال دیرتر از قانون یاد شده اجرا كرد.

وی با اشاره به خبر درج شده در جریده خیرالكلام(نخستین روزنامه چاپ رشت)، می گوید: خیرالكلام در ستونی با عنوان بلدیه رشت به تاریخ 30بهمن ماه 1288، مطلبی از دعوای اهالی رشت در مورد نمره گذاری منازل و سرشماری نفوس آورده است.

واهانیان متن خبر با عنوان «بلدیه رشت» را بدین شرح بازخوانی می كند: «این اوقات بلدیه رشت در تنظیمات و ترتیبات شهر می خواهد اقدامات سریعه كند. نمره های خانه ها قریب باتمام و ورقه سرشماری در شرف انجام است اما حماقت بعضی از ضعفاء العقول موجب زحمت مستخدمین بلدیه شده است. سیدی را شنیدم كه با مامورین بلدیه منازعه و مجادله می كرد كه محال است من بگذارم در خانه ام را نمره بگذارید. مگر من مرده ام این چه بدعتی است شما آورده اید اسم عیال و اطفال مرا چكار دارید. من هرگز نخواهم نوشت. در كوچه دیگر عبور می كردم دیدم صاحب خانه با مامورین بلدیه در جدال است می گوید این نمره (13) نخس است به در خانه من نزنید و نمره دیگر بزنید. نمره كه قحط نیست. این چه لجاجتی است كه شما با من دارید. مردی را دیدم كه می گوید لااله الا الله این چه عداوتی بوده بلدیه با من كرد. از آن وقتی كه نمره (13) به درخانه من زد من روز خوش ندیده ام»



این رشت پژوه، با اشاره به آغاز به كار بلدیه رشت در سال 1286 به مدیریت «میرزا خلیل رفیع فیلدهی» تصریح كرد: با توجه به اقدامات قابل توجهی كه در زمان خلیل رفیع در رشت صورت گرفته نظیر سنگفرش خیابان ها و ایجاد روشنایی بر سر معابر، می توان نتیجه گرفت، پیش از سال 1307 شماره گذاری املاك در رشت و سرشماری خانوارها، صورت گرفته است.

واهانیان اضافه كرد: سرشماری نفوس مذكور، اولین سرشماری نیست و معلوم می شود بلدیه در ضمن پلاك گذاری و ممیزی املاك، اقدام به سرشماری جمعیتی هم كرده است.

وی، معتقد است با توجه به توسعه شهر و تغییرات در شهرسازی و همچنین افزایش جمعیت طی سال های 1286 تا 1307 ، طبیعتا بلدیه رشت می باید مجدد اقدام به ممیزی املاك می كرد.