مدیركل آمارهای اقتصادی بانك مركزی با دفاع از عملكرد آمارگیران این نهاد در جمع آوری قیمت های مورد استفاده در محاسبه نرخ تورم گفت: آمارگیران بانك مركزی هر ماه به حدود 40هزار منبع اطلاع مراجعه و قیمت جاری بیش از 121هزار مظنه از كالا و خدمات را رصد می كنند.
«علیرضا مقتدایی» در گفت وگو با ایرنا درباره شبهه افكنی برخی درباره آمارهای اعلامی بانك مركزی درباره كاهش نرخ تورم و اینكه مدعی هستند تورم كالاهای ضروری خانواده ها 50 درصد است كه با تورم تك رقمی كل ادعایی فاصله زیادی دارد، اظهار كرد: ارزش ریالی تمام كالاها و خدماتی كه خانوار مصرف می كند در محاسبه شاخص بهای كالاها و خدمات مصرفی لحاظ می شود و هیچ هزینه یی كه توسط خانوار پرداخت می شود حتی ناچیز كنار گذاشته نمی شود.
وی افزود: برای نمونه سهم هزینه هایی كه خانوارها بابت مصرف نارنج و گریپ فروت می پردازند به اقلام نماینده گروه مركبات یعنی پرتقال، نارنگی و لیموشیرین اختصاص داده می شود.
مقتدایی یادآور شد: شاخص بهای كالاها و خدمات مصرفی(CPI- consumer price index) یكی از انواع شاخص های قیمت به شمار می رود كه معیار سنجش تغییرات قیمت كالاها و خدماتی است كه توسط خانوارهای شهرنشین ایرانی به مصرف می رسد.
مدیركل آمارهای اقتصادی بانك مركزی افزود: تغییرات قیمت كالاها و خدمات مصرفی نسبت به یك دوره یی ثابت و مفروض در نظر گرفته می شود كه آن را دوره یا سال پایه می نامند؛ این شاخص به عنوان نماگری از وضعیت اقتصادی كشور در سری های زمانی مربوط به آمارهای اقتصادی و حساب های ملی مورد استفاده قرار می گیرد. به گفته مقتدایی همچنین برای ارزیابی تاثیر سیاست گذاری های اقتصادی بر تغییر سطح عمومی قیمت ها و نیز در طرح ریزی برنامه های رفاهی و اجتماعی، تعدیل مزد و حقوق در قراردادهای دو جانبه، دعاوی حقوقی و بسیاری از زمینه های دیگر كاربرد دارد.
این شاخص برای نخستین بار در سال 1315 در ایران توسط بانك ملی(به عنوان بانكدار مركزی) محاسبه و پس از تاسیس بانك مركزی (سال 1339) توسط اداره آمار اقتصادی این بانك محاسبه و منتشر می شود.
در سال های 1338، 1348، 1353، 1361، 1369، 1376، 1383 و 1390 سال پایه شاخص مذكور مورد تجدید نظر قرار گرفته است؛ اقدامات مربوط به تغییر سال پایه از 1390 به 1395 هم انجام شده كه در آینده نزدیك گزارش های مربوطه براساس سال پایه جدید ارائه خواهد شد.

نحوه محاسبه نرخ تورم در بانك مركزی
مدیركل آمارهای اقتصادی بانك مركزی با یادآوری این نكته كه فرآیند محاسبه شاخص بهای كالاها و خدمات مصرفی شامل دو مولفه اصلی است، اظهار كرد: مولفه اول تعیین تركیب كالاها و خدمات مصرفی خانوارها و میزان مصرف هر یك از اقلام در سال پایه است كه به آن سبد شاخص می گویند.
مقتدایی رصد تغییرات قیمت اقلام سبد شاخص در طول زمان را مولفه دوم در فرآیند محاسبه بهای كالاها و خدمات مصرفی عنوان كرد.

سال پایه محاسبه به زودی اصلاح می شود
مدیركل آمارهای اقتصادی بانك مركزی با بیان اینكه در دنیای واقعی خانوارها تعداد زیادی كالا و خدمات مصرفی استفاده می كنند كه باید در محاسبه تغییرات مورد توجه قرار گیرد، افزود: بررسی بودجه خانوار، طرح آماری است كه با هدف شناسایی عادات مصرفی خانوارها به صورت سالانه انجام می شود. به گفته مقتدایی، نتایج این بررسی در سال پایه، ملاك عمل جهت تعیین اقلام سبد شاخص بهای كالاها و خدمات مصرفی و میزان مصرف سالانه هر یك از اقلام سبد قرار می گیرد.
وی گفت: در آخرین سال پایه 1390 با مراجعه به حدود 16هزار خانوار نمونه در مناطق شهری ایران الگوی مصرفی خانوارهای شهرنشین ایرانی تعیین و در محاسبات شاخص بهای كالاها و خدمات مصرفی مورد استفاده قرار گرفت.
مقتدایی یادآور شد: این نمونه 16هزار تایی از خانوارها به گونه یی انتخاب شدند كه نماینده مناسبی از تمام خانوارهای شهرنشین ایرانی برای تعمیم نتایج به كل جامعه باشند. وی توضیح داد: با استفاده از نتایج بررسی بودجه خانوارهای شهری تمام كالاها و خدماتی كه خانوارها مصرف می كنند در 12گروه اصلی طبقه بندی (COICOP) می شوند كه این اقلام بالغ بر 1200عنوان است. مقتدایی گفت: با استفاده از روش های آماری تعدادی نماینده از هر طبقه برای رصد قیمت ها انتخاب می شود به طوری كه این اقلام نماینده توانایی تبیین قیمت تمام كالاهای طبقه مورد نظر را داشته باشند.
وی یادآور شد: در سال 1390 تعداد 385 قلم كالا و خدمت نماینده(294قلم كالا و 91قلم خدمت) با توجه به سهم مصرف اقلام نسبت به كل هزینه سالانه خانوارها انتخاب شده است.
مقتدایی ادامه داد: این اقلام، نماینده اقلام مصرفی خانوار هستند كه با ضریب مشخص اهمیت (نسبت هزینه هر قلم به كل هزینه های مصرفی خانوار) وارد سبد شاخص می شوند.
به گفته وی، ضریب اهمیت اقلام غیرنماینده كه (از نظر ضریب اهمیت) مقادیر ناچیزی هستند به ضریب اهمیت اقلام نماینده كه از نظر تغییرات قیمت مشابه اند، اضافه می شود؛ به عبارت دیگر ارزش ریالی تمامی كالاها یا خدماتی كه توسط خانوار مصرف شده است در محاسبه شاخص بهای كالاها و خدمات مصرفی لحاظ می شود و هیچ ضریب اهمیتی حتی ناچیز كنار گذاشته نمی شود.
مقتدایی افزود: برای نمونه سهم هزینه هایی كه خانوارها (وزن یا ضریب اهمیت) بابت مصرف نارنج و گریپ فروت می پردازند به اقلام نماینده گروه مركبات یعنی پرتقال، نارنگی و لیمو شیرین اختصاص داده می شود بنابراین تمام اقلام مصرفی خانوارها در یكی از طبقات طبقه بندی بین المللی COICOP قرار می گیرد.

ضرایب گروه های كالایی در محاسبه نرخ تورم
مدیركل آمارهای اقتصادی بانك مركزی تاكید كرد: در این تقسیم بندی، گروه مسكن آب، برق، گاز و سایر سوخت ها با ضریب اهمیت 32.82درصد در صدر گروه ها و گروه خوراكی ها و آشامیدنی ها با 104قلم كالا و ضریب اهمیت 27.38 در رده بعدی قرار دارد و گروه دخانیات با 0.35درصد ضریب اهمیت كمترین سهم را در سبد تورم دارد.
به گفته مقتدایی، تنها در گروه خوراكی ها و آشامیدنی ها 17زیرگروه قرار می گیرد تا همه اقلام را نمایندگی كند.

رصد تغییرات و لزوم حفظ كیفیت آمارهای اعلامی
مدیركل آمارهای اقتصادی بانك مركزی با تاكید بر اینكه ركن دوم محاسبه شاخص بهای كالاها و خدمات مصرفی، رصد تغییرات قیمت اقلام سبد شاخص است، گفت: رصد تغییرات قیمت اقلام از اول هر ماه آغاز می شود و تا روز بیست ونهم همان ماه ادامه می یابد.
مقتدایی تصریح كرد: حفظ كیفیت آمارهای اعلامی بانك مركزی و صیانت از امانت مردم یعنی آمارهای رسمی ایجاب می كند كه فرآیند قیمت گیری از اقلام تقریبا تمام روزهای ماه را در برگیرد و پوشش جغرافیایی و جمعیتی متناسب داشته باشد.
وی توضیح داد: جمع آوری اطلاعات مربوط به قیمت كالاها و خدمات در همه شهرهای مورد بررسی از طریق مراجعه مستقیم آمارگیران ثابت، رسمی، محلی و كارآزموده اداره آمار اقتصادی بانك مركزی به منابع اطلاع و مصاحبه با آنها صورت می گیرد.
وی افزود: آمارگیران اقتصادی بانك مركزی هر ماه به حدود 40هزار منبع اطلاع مراجعه و قیمت جاری بیش از 121هزار مظنه از كالاها و خدمات را پرسش می كنند و در صورتی كه قیمت كالا یا خدمتی در ماه قیمت گیری نسبت به ماه گذشته افزایش یا كاهش داشته باشد، دلایل این نوسان بررسی می شود.
وی تاكید كرد: در جمع آوری اطلاعات همواره سعی می شود، قیمت های عملی حاكم بر بازار هر شهر جمع آوری و گزارش شود.
مدیركل آمارهای اقتصادی بانك مركزی افزود: پس از جمع آوری قیمت ها اگر اقلام مورد قیمت گیری از نظر كیفی تغییراتی داشته باشند، اثرات تغییر قیمت به واسطه تغییر كیفیت استخراج و قیمت تعدیل شده وارد محاسبات شاخص می شود.
به گفته وی، از آنجا كه برای حفظ كیفیت و جامعیت داده ها تا آخرین روزهای هر ماه فرآیند جمع آوری قیمت ها ادامه دارد لذا پس از جمع آوری قیمت ها فرآیند محاسبات انجام می گیرد و خلاصه نتایج به دست آمده از شاخص بهای كالاها و خدمات مصرفی برای هر ماه حداكثر در روز پنجم ماه بعد از طریق سایت بانك مركزی منتشر می شود.