جزیره هرمز در مدخل تنگه هرمز، در فاصله 15 كیلومتری بندرعباس و حاشیه شرقی جزیره قشم، از موقعیت نظامی ویژه ای برخوردار است، این جزیره دارنده كلید فتح خلیج فارس و مسلط بر این آبراه، دریای عمان و محل تقاطع راه های دریایی خلیج فارس است.

شكل جزیره مشابه صدف است و در آن آثار دوران سوم زمین شناسی و سنگ های آتشفشانی به چشم می خورد. این جزیره شامل كلاهك نمكی است و از این رو فاقد آب شیرین و پوشش گیاهی آن اندك است.

رأس شمالی جزیره به صورت جلگه ای و قسمت مركزی و جنوب شرقی و غربی به شكل كوهستانی، بخش جنوب شرقی و جنوبی دارای پوشش گیاهی شامل بته ها و درختچه ها است. طول و عرض جزیره 7/5 × 7 كیلومتر است و آب وهوای آن گرم و مرطوب است. این جزیره از معادن نمك، گچ، خاك سرخ، گوگرد، فسفات آهن و سایر فلزات برخوردار است.

بررسی های سطح الارضی جزیره آشكار كرد كه هسته اصلی هرمز جدید، اراضی واقع در میان رأس شمالی جزیره و سمت جنوبی قبرستان عمومی یعنی منطقه موسوم به مكتب خانه را در برمی گیرد. دیگر نقاط مسكونی جزیره عبارتند از سواحل غربی مانند منطقه اطراف آب انبار هشتاد گزی، آب انبار وزیر و منطقه سواحل شرقی مانند برج تیرانداز و قصر صورت، محوطه اطراف زیارتگاه خضر و ترنپك و یكی دو نقطه در قسمت جنوب جزیره است.

به طور كلی نتیجه بررسی ها و حفاری های اولیه نشان می دهد كه آثار به جا مانده یا به دست آمده جزیره، به دوره مشخص میان سده هشتم تا یازدهم هجری/چهاردهم تا هفدهم میلادی برمی گردد. در این كاوش ها سبك معماری و مصالح ساختمانی جزیره موردب ررسی قرار گرفت و معلوم شد تمام ابنیه جزیره، به دلیل فراوانی مصالح اولیه موجود در محل از قبیل سنگ های گوناگون، گچ و سایر منابع و مصالح لازم، از سنگ های محلی و ملات گچ و ساروج ساخته شده اند. برای ایجاد سقف از سنگ های توخالی دریایی استفاده می شد و برای مقابله با زلزله، با قرار دادن تیرك های چوبی در طول و عرض دیوارها از تبعات آن در امان می ماندند.

بخشی از نتیجه بررسی و كاوش در آثار معماری جزیره به شرح زیر است.

تأسیسات دفاعی

برج و باروها و قسمت هایی از حصار شهر در نقاط مختلف ساحل شرقی و غربی مانند برج ناقوس و برج تیرانداز، قابل مشاهده اند. پژوهش ها نشان می دهد كه در ساحل شرقی و غربی جزیره، دیوارها و برج و باروهایی به موازات ساحل امتداد یافته و در فاصله ای نزدیك به رأس جزیره به درون كشیده می شود. یك سكوی بزرگ سنگی و 26 متر دیوار در محوطه محمودآباد كشف شد كه نشان می دهد دیوارهای شرقی و غربی در چنین مكانی به هم نزدیك شده، دروازه شهر را به وجود آورده است. تحقیقات به عمل آمده، تا اندازه ای، نقشه و كروكی موجود در كتاب خطی پدرو باره تو (Barreto-Pedro) را تأیید می كند.

سبك خانه سازی

قسمت هایی از دو خانه مورد كاوش قرار گرفت. هر یك از آن ها دارای حیاط مركزی هشت گوش با چهار ایوان، چهار اتاق در گوشه زوایا، یك مخزن آب و تعدادی چاه آب است. در هر یك از این خانه ها، قسمتی از یك حمام، طاقچه ها و طاق نماهایی نیز به دست آمد. خرده ریزهایی از گچ بری و قطعاتی از كاشی هم یافت شد كه نشان می دهد كار گچ بری و كاربری كاشی در آن دوره ها معمول بوده است.

چنانكه گفته شد، در این ساختمان ها، ستون های بلند چوبی برای كاهش زیان های ناشی از زلزله در درون طول و عرض دیوارها به كار می رفت.

مجموعه های ساختمانی

این دسته از ساختمان ها، بناهای دفاعی، نظامی، دینی یا خانه های مربوط به افراد عادی نیستند. از این رو می توان بعضی از این ساختمان ها را بناهای حكومتی یا عمومی تلقی كرد. مجموعه ساختمان های عظیم نزدیك ساحل شمالی جزیره مركب از یك ورودی اصلی، یك سالن با نیمكت سنگی بزرگ با قوس و كمانی در اطراف آن و دو تالار بزرگ به ابعاد 5×8 و5.10 است. مجموعه ساختمان های دیگر شامل قصر گلك یا برج گلك، قصر ناصر، قصر بی بی گل و قلعه یا خانه زعفرانی است.

بناهای مذهبی

حفاری ها و مساحی های اولیه، زیارتگاه مولا را در برمی گرفت، این مزار شامل سالنی هشت گوش با محراب، گنبد، دیوارهای آجری و كاشی های لعاب دار است. گفته می شود این بنای مذهبی روزگاری بهِ مسجد، حمام و بازار راه داشته است. دیگر ساختمان مذهبی جزیره، زیارتگاه خضر است كه شامل سالن اصلی مستطیلی شكل، دو شبستان، محراب و گنبد است.

ابن بطوطه در نیمه اول قرن هشتم هجری (چهاردهم میلادی) از این مزار دیدن كرده و از آن به عنوان نمازخانه پیغمبران یاد كرده است. در جوار این زیارتگاه یك آب انبار و چند ساختمان به چشم می خورد كه احتمالاً با این بنا ارتباط دارند. جز این ها باید از ساختمان مكتب خانه كه شامل چهارطاق هایی در محوطه قبرستان عمومی است یاد كرد. از این قبرستان نیز سنگ قبرهایی آراسته به آیاتی از قرآن كریم كه تاریخ برخی از آن ها به سال های میان 670 - 1052 ه- / 1271 - 1642 م برمی گردد به دست آمده است.

در این قبرستان، قبور انفرادی و خانوادگی به شكل اتاق های چهارگوش و شش گوش به چشم می خورد، تعدادی سنگ قبر مربوط به سال های 801 تا 805 هجری به دست آمد كه روی بعضی نام سازنده آن ها از جمله استاد نورالدین حسن ذكر شده است.

تأسیسات آب رسانی

جزیره هرمز فاقد آب شیرین است. این مسئله حیاتی، ساكنان جزیره را بر آن داشته به طرق گوناگون آب شیرین را از جزیره قشم و بندر جلفار (رأس الخیمه) بیاورند و با ساختن آب انبارهای متعدد، آب باران را در آن ها جمع آوری و ذخیره كنند. شمار این آب انبارها در منابع تاریخی میان 365 تا 1200 عدد یاد شده است اما امروزه كمی بیش از 100 عدد از آن ها در جزیره برجای مانده است. این آب انبارها به دو صورت مستطیلی با طاق ضربی گهواره ای و به شكل مدور با طاق مخروطی هستند. نوع اول در سیراف و كیش و قشم نیز متداول بود.

بناهای ویژه

بناهایی از این دست، مانند آثار به جا مانده از بنای معروف به مجلس معلم كربخاه است كه حدفاصل زیارت خضر و ترنپك و نزدیك ارتفاعات سیاهكوه قرار دارد و شامل یك حیاط مربع شكل مركزی با اتاق هایی در اطراف و یك ایوان است. معلم كربخاه از چهره های نامدار هرمز است كه ماجرای كشاكش ها و كشمكش های او با قطب الدین شاه تهمتن یكی از ملوك هرمز رنگ مایه داستان و ترانه دلپذیر هرمزیان است.

كوره های سفالگری

در طی كاوش های این فصل، تعداد دوازده كوره سفالگری كشف و معلوم شد به كوره های كشف شده سیراف شباهت بسیاری دارند. این كوره ها در محوطه ای به نام ترنپك در جنوب شرقی هرمز و نزدیك 10 كیلومتری شهر كنونی هرمز قرار دارند.

به طور كلی هر كوره مركب از دو قسمت است، آتشدانی با سقف سوراخ دار، و اتاقك مخصوص پخت ظروف، محصولات این كوره ها عموماً متعدد، متنوع، ترد و شكننده اند. تزیینات، نقوش و طرح ها به اشكال طبیعی و هندسی و به گونه برجسته، كنده كاری شده و قالب خورده هستند. شكل این نقوش به صورت عناصر طبیعی، خطوط هندسی و گاه به صورت كلمات برجسته به سبك نوشته های موجود بر سنگ قبرهای تاریخ دار سده هشتم و نهم هجری (چهاردهم و پانزدهم میلادی) و شامل انواع سفال ها، خمره ها، پیاله ها، پیه سوزها، عطردان ها، كفه ترازو، ظروف مختلف، گشته دان، تندیس های كوچك انسانی، حیوانی و بسیاری آرایه های گوناگون و كوچك و بزرگ معماری است. كیفیت و كمیت قابل توجه ظروف سفالی هرمز نشان می دهد كه محصولات این كوره ها برای فروش و صدور به دیگر كشورها نیز تهیه می شد.

ظروف لعاب دار چینی

سفال های ساخت چین كه در خلال حفاری ها به دست آمد به رنگ های آبی، سفید و سبز بود. این گونه های متنوع ظروف لعاب دار در میان سال های 700 تا 1031 ه- (1300 - 1622 م) و در روزگار برقراری روابط تجاری میان چین و هرمز، از آن سرزمین به جزیره وارد شده است. گفتنی است چندین هیئت چینی در دو دهه نخست قرن نهم هجری/ پانزدهم میلادی به هرمز آمدند كه سلطان هرمز نیز در پاسخ چندین سفیر - كه بدون شك، بازرگانان سرشناسی بودند در سال های 1414.1432 و 1434 م به دربار چین فرستاد.

پول رایج

در فصل نخست حفاری ها، بالغ بر هزار قطعه سكه برنزی ضرب هرمز كشف شد. اما متأسفانه بیشتر نقوش روی آن ها به دلیل رطوبت زیاد منطقه و اكسیده شدن زیاد از حد آن ها، به صورتی ناخوانا و غیرقابل رؤیت است. بر یك روی این سكه ها، عبارت عدل جرون خوانده می شود و بر روی دیگر آن نقش لنگر كشتی به چشم می خورد. بر روی برخی از این مسكوكات، تاریخ ضرب سكه نیز به وضوح دیده می شود. این تاریخ ها میان 700 - 1000 ه- (1300 - 1600 م) در نوسان است.

با كاوش های بیشتر، انواع دیگر سكه ها نیز به دست خواهد آمد زیرا بعضی از منابعی كه درباره هرمز سخن گفته اند، از وجود مسكوكات طلایی و نقره ای نیز یاد كرده اند.

كاوش قلعه هرمز

این قلعه در رأس شمالی جزیره در محوطه مشهور به مورونه قرار دارد. قسمت اعظم ساختمان این قلعه در میان سال های 1507 تا 1537 م در طی چند مرحله ساخته یا تعمیر شده است. در گذشته، بعضی از جهانگردان، نسبت به تهیه كروكی و تصویر قلعه اقدام كرده اند. برخی نیز بر اساس نقل قول سیاحان، تصاویری از قلعه ارائه كردند. تمام این نقشه ها و كروكی ها با یكدیگر اختلاف دارند و نقاط مشترك آن ها اندك است. اما كاوش های كنونی، طرح و نقشه دقیق و واقعی قلعه را روشن خواهد كرد.

در كاوش های اخیر، سه آب انبار كوچك با طاقه ای ضربی گهواره ای در بخش غربی، كه در نقشه های جهانگردان دیده نمی شود، آشكار شد. همچنین بخشی از حصار بیرونی قلعه به طول 41 متر و بخشی از برج چندضلعی دفاعی آن مورد كاوش قرار گرفت.

نتیجه

دستاورد مقدماتی این كاوش آشكار می كند كه شگفتی و اعجاب گذشتگان درباره هرمز چندان هم گزافه نبود و این جزیره به راستی شایسته لقب بهشت گمشده و نگین انگشتری جهان است. بی گمان ادامه این كاوش ها، سایر جوانب پنهان روابط و مناسبات تجاری جزیره با درون ایران و حوزه خلیج فارس و آسیای میانه و جنوب شرقی آسیا و كشورهای ساحلی مدیترانه را روشن خواهد كرد.

منبع:

- Iran, Journal of British institute of Persian Studies, vol 14، pp 166-168، London 1979. ترجمه از منصور لوایی عضو هیئت علمی دانشگاه هرمزگان