امروز در حالی در آستانه ورود به چهل وچهارمین سال عمر انقلاب اسلامی ایران هستیم كه صنعت نفت ایران در زمینه ساخت داخل حتی با 15 سال پیش خود نیز قابل مقایسه نیست.
روزگاری در كشور نفت خیز ایران از صفر تا صد عملیات اكتشاف، تولید، پالایش و پتروشیمی در اختیار شركت های خارجی بود، گرچه در اسفند 1329 با فراز و نشیب های فراوان صنعت نفت ملی شد، اما ردپای خارجی ها همچنان یك پای صنعت نفت تا سال 1357 بود، با پیروزی انقلاب اسلامی و پس از آن خروج متخصصان خارجی از این صنعت، متخصصان ایرانی با تكیه بر تجربه و تخصص خود كار را پیش بردند و امروز پس از 43 سال تلاش با چاشنی ایرانی، به مرزهای خودكفایی 85 درصدی در ساخت و تولید تجهیزات و كالاها در این صنعت راهبردی رسیده اند، صنعت نفت امروز نه تنها با پیش از پیروزی انقلاب اسلامی كه حتی با 15 سال پیش هم قابل مقایسه نیست؛ شاید یكی از دلایل این موضوع پرورش نیروی انسانی جوان در رشته های مرتبط در همه دانشگاه های بزرگ كشور و ارتباط كامل با این مراكز علمی باشد، موضوعی كه پیش از انقلاب تنها در دانشگاه صنعت نفت آن هم به صورت محدود دنبال می شد.
ایرانی ها تحریم را به فرصت تبدیل كردند
طی دهه های اخیر به مدد محدودیت ایجادشده تحریم های یك جانبه آمریكا شركت ها و پیمانكاران ایرانی فرصت خوبی یافتند تا بیش از پیش خود را به كارفرمایان خود نشان دهند و قطار بومی سازی صنعت نفت را با سرعت پیش ببرند؛ تا جایی كه به گفته كارشناسان، آنها هم اكنون تنها در بعضی از اقلام مانند نوعی ویژه از لوله های بدون درز جای كار وجود دارد كه ساخت این كالاها ظرف سال های آینده عملیاتی می شود.
سازندگان تجهیزات و قطعات و پیمانكاران داخلی صنعت نفت آن قدر خوب و قوی ظاهر شدند كه به راحتی می توانند پروژه های بزرگ این صنعت را با همكاری بانك های داخلی پیش ببرند، نمونه این موضوع توسعه میدان های نفتی آذر و یاران در غرب ایران بود؛ این در حالی بود كه شركت های خارجی قبل از انقلاب اسلامی صفر تا 100 تجهیزات و دستگاه های سبك و سنگین یك پروژه را از كشور خود و یا كشوری ثالث دیگری وارد ایران می كردند.
بومی سازی، دغدغه 43 ساله انقلاب در صنعت نفت
در طول 43 سال گذشته بومی سازی و دستیابی به فناوری های نو، همواره یكی از دغدغه های اصلی مدیران صنعت نفت بوده است، موضوعی كه در چند سال اخیر با جهت گیری این مدیران به تأمین نیازهای كشور با استفاده حداكثری از توانمندی های داخل، قوت بیشتری به خود گرفته است و در این میان نباید از اهمیت و مزیت های تجاری سازی و كسب درآمد از طریق آن غافل شد. در سال های اخیر شناسایی راهكارها، موانع پیش روی تجاری سازی، ایجاد راهكارهای مناسب برای مخاطره های و ریسك پذیری و تضمین سرمایه گذاران در بخش های مختلف از جمله فعالیت های مدیران صنعت نفت ایران بوده است، یك حساب سرانگشتی نشان می داد ظرف دهه های آینده سرمایه گذاری چند صد میلیارد دلاری در صنعت نفت انجام خواهد شد كه 50 تا 70 درصد از این مبلغ صرف خرید تجهیزات می شود. فراموش نكنیم كه از گذشته تاكنون راهبردی بــودن صنعــت نفــت و وابســتگی آن بــه خارج از كشــور، به عنوان یك اهرم فشــار بر ضد كشورمان به كار گرفته می شود.
خوشبختانه هم اكنون ایران به خودكفایی 85 درصدی در ساخت تجهیزات موردنیاز صنعت نفت، گاز و پتروشیمی رسیده است؛ به گفته مجید محمدپور، رئیس هیئت مدیره انجمن سازندگان تجهیزات صنعت نفت ایران، هم اكنون 820 شركت عضو این انجمن هستند كه 85 درصد نیاز صنعت نفت كشور را تأمین می كنند. این خودكفایی تنها در زمینه دستیابی به ساخت و تولید تجهیزات نیست و امروز شركت های داخلی به دانش فنی تولید تجهیزات نیز دست یافته اند، به طوری كه همه مراحل طراحی، مهندسی، ساخت و نصب آنها از سوی متخصصان داخلی انجام می شود. این دستاوردها به واسطه بخش های تحقیق و توسعه در شركت های ایرانی به دست آمده است.
در سال های اخیر 12 هزار قلم كالا و مواد مصرفی در مناطق نفت خیز جنوب ایران بومی سازی شده است كه از این تعداد 2500 قلم كالای پرمصرف كه بخشی از آنها همچون ساخت پمپ های درون چاهی و ابزارهای نمودارگیری چاه های نفت و گاز جزو اقلام راهبردی اند، با همكاری دانش بنیان ها ساخته شده اند.
ساخت سیمان حفاری فوق سبك، بازطراحی و تولید توربین سولار سنتار با نام ایرانی «تیدا»، تولید فناورانه مته حفاری هفده و نیم اینچ و تلمبه های میله ای مكشی (SRP)، تولید مواد تعلیق شكن و افزایه های سیمان حفاری، بومی سازی ابزارهای الكترونیكی سنجش فشار و دمای چاه ها، پلاگ درون چاهی قابل برداشت، توسعه نرم افزارهای بومی شبیه سازی مخزن و مدل سازی سیالات مخزن، همچنین اجرای طرح زیست محیطی مدیریت پسماند به روش بیولوژیك بخشی از مهم ترین دستاوردهای شركت ها و مؤسسات دانش بنیان داخلی در صنعت نفت به شمار می آید.
بومی سازی 10 گروه كالای اساسی در صنعت نفت ایران
سیر صنعتی شدن ایران با صنعت نفت آغاز شد، اما صنعت نفت ایران با توجه به وابستگی سیاست گذاری آن به آمریكا و انگلستان و كمبود نیروی انسانی متخصص در قبل انقلاب، فقط در حد بهره برداری رشد كرد. در سال های اولیه پس از انقلاب به علت جنگ و ضرورت رسیدگی به مایحتاج مستقیم مردم، دولتمردان كشور توجه خود را در جهت پاسخ به نیازهای ضروری جنگ و مردم معطوف كردند و توجه به صنعت نفت فقط در حد حفظ توان تولید برای به دست آوردن دلارهای نفتی و پاسخ به نیازهای اضطراری باقی ماند.
پس از جنگ نیز كشــور وارد مرحله بازسازی شد و تا اواخر دهه 70 توجه خاصی در خصوص توسعه ساخت تجهیزات و كالاهای صنعت نفت نشد، در دهه 70 تا اوایل دهه 90 بیشتر نیاز صنعت نفت در زمینه كالا و تجهیزات از سوی شركت های خارجی تأمین می شد تا اینكه با تشدید تحریم های بین المللی بر ضد صنعت نفت ایران به یكباره ورود كالاهای این صنعت به كشور ممنوع شد و تا به امروز این مشكل همچنان ادامه دارد، اما صنعت نفت به مدد متخصصان خود نه تنها متوقف نشده است، بلكه پله های پیشرفت را یكی پس از دیگری طی كرده است.
از بزرگ ترین دستاوردهای صنعت نفت كشورمان در بخش ساخت داخل در دهه های اخیر را می توان اقدام به شناسایی 10 خانواده بزرگ كالاهای مورد نیاز این صنعت دانست كه با همكاری شركت های دانش بنیان تاكنون بسیاری از آنها بومی سازی شده است. كرامت الهس افخمی، مدیر پشتیبانی ساخت و تأمین كالای شركت ملی نفت ایران در گفت وگو با خبرنگار شانا درباره وضع طرح بومی سازی 10 گروه كالایی در سطح شركت ملی نفت ایران گفت: سهم این شركت از این پروژه در قالب 50 قرارداد با شركت های داخلی بود كه تاكنون 26 قرارداد به مرحله تولید انبوه رسیده، 20 قرارداد در حال پیگیری است و چهار قرارداد به دلایل مختلف فسخ شده است.
به تازگی متخصصان كشورمان موفق شدند با دستیابی به فناوری روز دنیا از طریق مهندسی معكوس دست به تولید انبوه برخی اقلام تجهیزات سرچاهی همچون رشته تكمیلی مرسوم و تك قطری شامل آویزه لوله آستری و متعلقات، توپك بهره برداری، آب بند و درگیرشونده مكانیكی، مجرابند دائم و موقت، شیر ایمنی درون چاهی و اقلام جانبی ابزار رانش از جمله ابزار و تجهیزات درون چاهی ساخت این كارخانه و متعلقات تاج سرچاهی، ادوات و ابزارآلات نصب تجهیزات و اقلام جانبی آن از جمله ابزار و تجهیزات سرچاهی بزنند.
10 گروه كالایی كه سال ها ما را از دل چاه تا تأسیسات فرآورش به كشورهایی دیگر وابسته كرده است و باید پول نفت مان را بدهیم تا همین كالاها را با قیمتی گزاف، همراه با دردسرهای فراوان، تحریم و گاه تحقیر خریداری كنیم، شامل «تجهیزات سرچاهی و تجهیزات رشته تكمیلی درون چاهی» - پمپ های درون چاهی و سرچاهی - انواع مته حفاری (صخره ای، الماسه، مغزه گیری) - انواع شیرهای كنترلی، ایمنی و تجهیزات جانبی - ساخت انواع لوله ها (شامل لوله های جداری بدون درز از 3.8 تا 13 تا 20 اینچ، جداری با درز از 20 اینچ تا 30 اینچ، لوله های مغزی CRA لوله های حفاری و لوله های جریانی بدون درز بالای 6 اینچ) - الكتروموتورهای ضدانفجار و دور متغیر - ماشین های دوار (توربین، كمپرسور، پمپ های گریز از مركز) - فولادهای آلیاژی كرایوژنیك CRYOGENIC - ابزارهای اندازه گیری در حفاری و سرانجام پیگ های هوشمند می شود.
همسو با این هدف وزارت نفت شركت های سازنده را در قالب قرارداد و جزئیات اجرایی مكلف كرده است ضمن ساخت داخل تولید دانش بنیان و انتقال فناوری را چه به صورت همكاری با شركت های خارجی، چه خرید لیسانس و یا هر مدل دیگر دنبال كنند. به این ترتیب در پایان دوره ساخت این كالاها و تحویل آنها به صنعت نفت، افزون بر بومی شدن این كالاها، مجموعه هایی برای آزمایش آنها پیش از استفاده نهایی در تأسیسات به وجود می آید تا به این ترتیب از بروز خسارت در تأسیسات جلوگیری شود.