نتایج مطالعات 17ساله محقق ایرانی دانشگاه «اشتوتگارت» نشان می دهد كه در 20 سال اخیر كشور 211 میلیارد متر مكعب آب از دست داده و به اعتقاد وی در راس همه عوامل موثر بر این رخداد، «عدم مدیریت منابع آبی» قرار دارد. این محقق همچنین اعلام كرد دنیا با افزایش پوشش های گیاهی این آب ها را به منابع زیر زمینی وارد می كند، ولی در ایران جنگل ها و مراتع از بین می رود و ساختمان سازی می شود، در نتیجه آبی كه در طی یك تا دو روز وارد سیستم می شود به سادگی تبدیل به سیل می شود و یا با ورود به دریا، تبدیل به آب شور می شود.

به گزارش ایسنا، محمد جواد طوریان عضو هیات علمی دانشگاه اشتوتگارت آلمان با اشاره به وضعیت منابع آبی ایران در 20 سال اخیر گفت: به طور كلی بر همگان واضح و مشخص است كه ایران در سال های اخیر حجم زیادی از منابع آبی خود را از دست داده است و اثبات این موضوع نیاز به شواهد و داده های ماهواره ای ندارد؛ چرا كه هرساله شاهد خشك شدن برخی از رودخانه ها و دریاچه ها و از دست رفتن بخشی زیادی از دریاچه ها هستیم. از این میان می توان به دریاچه ارومیه اشاره كرد كه در سال های اخیر حتی در معرض خشكی كامل قرار داشته است.

وی ادامه داد: ولی اینكه ایران چه میزان منابع آبی را از داده است، همواره سوالی است كه پاسخ دادن به آن ساده نیست؛ چرا كه معمولا مشاهدات مطالعات هیدرولوژیكی، مبتنی بر میزان بارش سالانه، میزان سطح آب رودخانه ها و دریاچه ها، دبی رودخانه ها و سایر پارامترها است، ولی اینكه چه میزان آب در منطقه ای وجود دارد و یا چه میزان آب در منطقه ای در سال های اخیر از دست رفته است را نمی توان از طریق مشاهدات میدانی تخمین زد.

طوریان، تنها راهكار پاسخ به این سوال را استفاده از داده های ماهواره ثقل سنجی گریس (GRACE) دانست و خاطرنشان كرد: كار این ماهواره، مشاهده میدان ثقل زمین است. توضیح اینكه میدان ثقل، میدانی دینامیك است و در طول زمان تغییر می كند. با تغییر دانسیته، میدان ثقل و به تبع آن شتاب جاذبه تغییر خواهند كرد.

عضو هیات علمی دانشگاه اشتوتگارت آلمان، اضافه كرد: وقتی آب وارد یك حوضه آبریز می شود، دانسیته خاك تغییر كرده بنابراین به صورت غیر مستقیم با اندازه گیری جاذبه می توان پی برد كه چه میزان آب در آن حوضه آبریز وارد شده است.

وی ادامه داد: ما برای اجرای مطالعات از داده های این ماهواره كه از سال 2003 به فضا پرتاب شد، بهره بردیم و از داده های این ماهواره از سال 2003 تا 2020 استفاده كردیم تا به این سوال كه ایران چه میزان آب را از دست داده است، پاسخ دهیم.

طوریان با بیان اینكه داده های این ماهواره باعدم قطعیت برای مقیاس های كوچك همراه است، توضیح داد: بر این اساس نمی توان با استفاده از داده های این ماهواره بسنجیم كه به عنوان مثال شهرها یا روستاها چه میزان آب از دست داده اند، ولی زمانی كه مقیاس مطالعه كشور ایران با مساحت 1٬648٬195 كیلومتر مربع باشد، داده های این ماهواره بسیار دقیق است.

این محقق حوزه هیدرولوژی و ژئودزی یادآور شد: بر اساس داده هایی كه از سال 2003 تا 2019 به دست آوردیم، نشان داد كه كل ایران در این مدت 34+_211 میلیارد متر مكعب آب از دست داده است و این عدد نشان می دهد كه ایران سالیانه به طور متوسط 12 میلیارد متر مكعب آب از دست داده است.

وی با تاكید بر اینكه این عدد سالیانه، معادل آب موجود در دریاچه ارومیه در پرترین وضع ممكن است، با بیان اینكه این گفته به این معنی است كه در 20ساله اخیر ما به طور تقریبی 20 دریاچه ارومیه آب از دست داده ایم. ادامه داد: پذیرش این اعداد از سوی كارشناسان داخلی كار سهل و آسانی نیست، ولی اعداد به دست آمده در این پروژه تحقیقاتی دقیق است؛ چرا كه این خطای ماهواره گریس در مقیاسی به اندازه كشور ایران بسیار ناچیز است.

به گفته این محقق، داده های این تحقیقات طی مقاله ای تا یك ماه آینده در یكی از ژورنال های معتبر به چاپ می رسد.

عضو هیات علمی دانشگاه اشتوتگارت آلمان افزود: در ادامه این تحقیقات این سوال مطرح شد كه منشا از دست رفتن آب در ایران چیست؟ اولین علت به طور معمول میزان بارش است، ولی نكته جالب این است كه با توجه به بارش های سال 2019 و میزان حجم آب اضافه شده، به طور متوسط در یك بازه زمانی متناظر، كشور ایران در بیست ساله اخیر به طور متوسط شاهد افزایش بارش بوده است.

وی میزان افزایش بارش در كشور را سالیانه به طور متوسط 5 میلیارد متر مكعب عنوان و خاطر نشان كرد: ایران سالی 12 میلیارد متر مكعب آب از دست می دهد در حالی كه سالی حدود 5 میلیارد متر مكعب آب بیشتری نسبت به حد نرمال دریافت كرده است. وجود چنین وضعیتی، تحلیل ها را پیچیده تر می كند؛ چرا كه این شرایط به این معنی است كه ایران بخش عظیمی از آب های زیر زمینی خود را از دست می دهد.

این محقق خاطرنشان كرد كه سری زمانی كه ماهواره گریس نشان می دهد تطابق بسیار زیادی دارد با سری زمانی داده های آب های زیرزمینی ایران كه در چاه های «پیزیومتریك» اندازه گیری شده است.

عضو هیات علمی دانشگاه اشتوتگارت آلمان بر اساس داده هایی كه به دست آورده است اعلام كرد سالیانه به طور متوسط 28 سانتی متر آب های زیر زمینی كشور را از دست می دهیم؛ و ادامه داد: تا قبل از سال 2008 ایران سالی 8 سانتی متر آب های زیر زمینی خود را از دست می داد، ولی این میزان از سال 2008، شتاب پیدا كرد و به عدد 28 سانتی متر رسید.

طوریان با بیان اینكه دو تیم تحقیقاتی دیگر مقاله هایی در سال 2021 در زمینه از دست رفتن آب های زیر زمینی در ایران منتشر كردند، خاطر نشان كرد: این محققان اعلام كردند ایران در حد فاصل 2003 تا 2015 در حدود 75 میلیارد متر مكعب از آب های زیر زمینی خود را از دست داده است. داده های ماهواره گریس به ما می گوید در حد فاصل 2003 تا 2015.240 میلیارد متر مكعب از دست داده ایم.

به گفته وی ماهواره گریس كلیه لایه های زمینی اعم از آب های زیرزمینی، آب های سطحی، رطوبت خاك و... را مشاهده و وقتی ایران در حد فاصل 2003 تا 2015.240 میلیارد متر مكعب از دست داده است، در 2 مطالعه نیز اعلام شد كه میزان از دست دادن آب های زیرزمینی 75 میلیارد متر مكعب است، به این معنی است كه در حد فاصل سال های 2003 تا 2015 ایران 165 میلیارد متر مكعب از آب های سطحی و رطوبت خاك را از دست داده كه عدد بسیار بزرگی است.

پاسخ محققان به سومین سوال آبی ایران این محقق در پاسخ به این سوال كه در این مطالعات مشخص شده است كدام عامل در از دست رفتن آب در ایران نقش دارد، اظهار كرد: در دنیای علم نمی توان به صورت صفر و یك صحبت كرد و بهتر است گفته شود عوامل مختلفی در از دست رفتن آب در ایران نقش دارد كه از آن جمله می توان به استفاده بی رویه از آب های زیرزمینی و سطحی، عدم توسعه كشاورزی مكانیزه وعدم كنترل و مدیریت آب در واحدهای صنعتی اشاره كرد. ولی در راس این عوامل عدم «مدیریت منابع آبی» قرار دارد. اگر مدیریت منابع آبی به درستی عملیاتی می شد، ممكن بود آب از دست رفته به جای 211 میلیارد متر مكعب عددی به مراتب عدد كمتری می بود.

وی با اشاره به عامل تبخیر گفت: درست است كه افزایش دما موجب افزایش تبخیر می شود، ولی بخش زیادی از افزایش هدر رفت آب ناشی استخراج آب های زیرزمینی و استفاده بی رویه آب های سطحی است.

طوریان آب های سطحی را منبع اصلی تامین كننده آب های زیرزمینی معرفی كرد و ادامه داد: آبی كه قرار است آب های زیر زمینی را تامین كند، از رودخانه ها و نهرها به زمین های كشاورزی پمپاژ می شود و زمانی كه این آب در اراضی رها می شود از طریق درختان و گیاهان جذب و تبخیر و تعرق رخ می دهد. در واقع با این اقدام و با مصرف بی رویه بدون مدیریت منابع آبی، میزان تبخیر و تعرق آب افزایش یافته است.

وی ادامه داد: در برخی از مناطق چاه هایی به عمق 200 متر حفر می شود تا به آب های زیرزمینی برسند و این آب به سطح برای مصرف كشاورزی هدایت و در نهایت تبخیر می شود. این مثال ها نیز نشان دهنده آن است كه اشتباه در مصرف آب موجب افزایش تبخیر آب شده است وگرنه تبخیر یك پدیده طبیعی است.

رویكرد غیر مهندسی برای برداشت آب های كارستی طوریان با اشاره به اقدام كشور برای برداشت آب های كارستی، اضافه كرد: مسائلی مانند مدیریت مصرف آب نیازمند فرهنگ سازی است و برای این منظور به طور معمول برنامه های بلندمدت ارائه می شود، ولی گاها كارشناسان به دنبال راه حل های كوتاه مدت هستند.

این عضو هیات علمی دانشگاه اشتوتگارت آلمان تاكید كرد: به طور معمول در این حوزه حداقل 30 سال زمان نیاز است تا به نتایج مورد انتظار برسیم.

وی با اشاره به ادعای مسوولان كشور در زمینه تزریق سالیانه 15 میلیارد متر مكعب آب به منابع آب های زیرزمینی، اظهار كرد: اینكه این منابع از كجا تامین می شود جای سوال دارد، ولی با تزریق این میزان آب با یك محاسبه بسیار ساده، به این نتیجه خواهیم رسید كه برای رسیدن به وضعیت سال 2003، با فرض اینكه بتوانیم روند كاهشی فعلی را متوقف كنیم، به 15 سال زمان نیاز داریم و در صورت از بین نبردن روند كاهشی فعلی و با تزریق سالیانه 15 میلیارد متر مكعب، نیاز به 70 سال زمان داریم تا به شرایط سال 2003 بازگردیم.

این گفته به این معنا است كه اگر برنامه داریم كه 15 میلیارد متر مكعب آب به آب های زیرزمینی تزریق شود، نتیجه آن را بین 15 تا 70 سال آینده خواهیم دید نه 5 سال آینده.

طوریان استفاده از آب های كارستی را ناشی از رویكردهای كوتاه مدت در حوزه مدیریت منابع آب ذكر كرد و افزود: این رویكرد با توجه به تاثیرات مخرب آن از جمله فرونشست زمین اشتباه است.

این محقق دانشگاه اشتوتگارت با تاكید بر اینكه هر اقدامی هر چند كوچك در راستای مدیریت منابع آب، درست است، گفت: در زمینه فرونشست، بر فرض آنكه میزان بارش به همین وضعیت باشد، هر اقدامی هر چند كوچك در راستای منابع آبی مفید است و منجر خواهد شد كه در 100 تا 200 سال آینده، آیندگان زندگی بهتری خواهند داشت.

وی با بیان اینكه یكی از راه حل ها در این زمینه آن است كه آب هایی كه در سطح زمین تبدیل به سیلاب می شود به سمت آب های زیرزمینی هدایت شوند، ادامه داد: زمانی كه جنگل ها و مراتع از بین می بریم و ساختمان سازی می شود، آبی كه در طی یك تا دو روز وارد سیستم می شود به سادگی تبدیل به سیل می شود واز دست می رود.

به گفته این محقق، از سال 2007 تا 2019 ایران به میزان 115 میلیارد متر مكعب آب از دست داده است و تنها بارش های سال 2019، به میزان 115 میلیارد متر مكعب آب وارد سیستم آبی شد، ولی ما به سال 2007 بازنگشتیم، چون ما نتوانستیم همه این میزان آب را نگهداریم.

طوریان ادامه داد: انتظار این نیست كه همه آب های بارندگی كه وارد سیستم شده را نگهداری كرد. به طور حتم بخشی از آب به صورت طبیعی به چرخه هیدرولوژیكی بازمی گردد، ولی دنیا به این سمت رفته است كه با افزایش پوشش های گیاهی، ایجاد سیل بندها و... از سیلاب جلوگیری و این آب ها را به منابع زیر زمینی وارد كند، ولی متاسفانه در ایران همیشه مقداری زیادی از این آب ها به دریاها تخلیه می شوند و با تبدیل شدن آن به آب شور، از دست می رود.