راه سخت بانك مركزی برای اجرای درست هدایت اعتبار اقتصاد ایران: هدایت اعتبار به بخش های مولد از ضرورت های حال حاضر اقتصاد ایران است. به نظر می رسد، بانك مركزی دولت سیزدهم با توجه به نگاه های متفاوت بین اقتصاددانان این بانك در خصوص سیاست هدایت اعتبار، راه سختی را پیش رو دارد.

به گزارش خبرگزاری اقتصادایران، بیش از شش ماه از انتصاب علی صالح آبادی به عنوان رئیس كل جدید بانك مركزی می گذرد و به نظر می رسد اكنون دیگر زمان آن رسیده تا درباره چگونگی رویكرد بانك مركزی درباره موضوع مهم هدایت اعتبار قضاوت شود. در این زمینه یكی از چالش هایی مهمی كه پیش روی بانك مركزی قرار دارد تصمیم گیری درخصوص سیاست های هدایت اعتبار است. مسئله ای كه رهبر انقلاب 10 بهمن 1400 در دیدار جمعی از تولیدكنندگان و فعالان صنعتی به آن اشاره كردند و فرمودند: «باید دولت و بانك مركزی به صورت فعال و با نظارت جدی، تسهیلات دهیِ بانك ها را منوط به هدایت اعتبار به سمت تولید كنند».

هدایت اعتبار به معنای آن است كه موتور خلق پول در نظام بانكی به زنجیره تولید و بخش حقیقی اقتصاد متصل شود. بدین معنا كه از ظرفیت خلق پول برای رشد تولید یا افزایش ظرفیت بخش های تولیدی استفاده شود و از اختصاص اعتبارات به بخش هایی كه از نظر سیاست گذار اقتصادی، غیر مولد است اجتناب شود.

با وجود آنكه صالح آبادی پیشتر گفته بود كه «یكی از برنامه های اصلی بنده در ابتدای ورود به بانك مركزی، هدایت منابع و اعتبارات به سمت بخش مولد كشور بوده است»، اما به نظر می رسد رئیس كل بانك مركزی چالش های زیادی در این زمینه در بدنه بانك مركزی برای اجرای این تصمیم داشته باشد.

بزرگترین چالش در خصوص حركت در مسیر هدایت اعتبارات بانكی به سوی بخش مولد، فارغ از دشواری های اجرایی، نزاع نظری در این باره در بین اقتصاددانان بانك مركزی است. در واقع اقتصاد جریان اصلی (Mainstreameconomics) كه محتوای درسی دانشگاه های كشور نیز بر همین مبناست، معتقد است بانك ها تنها واسط وجوه هستند و رقابت بر سر تخصیص تسهیلات باید به بازار پول سپرده شود. جریان اصلی معتقد است با توجه به آنكه در بازار پول، قیمت تسهیلات، نرخ بهره است، اساسا بنگاه هایی كه عملكرد بهتری در مقایسه با رقبای خود دارند می توانند نرخ های بالاتری در تسهیلات را قبول كرده و شانس بیشتری در كسب اعتبارات بانكی داشته باشند. پس در نتیجه اعتبارات به صورت بهینه تخصیص می یابد.

اما در مقابل، جریانی در اقتصاد با ناكارامد دانستن مكانیسم بازار در تسهیلات بانكی معتقد است، آزادی بی قید و شرط بانك ها در اعطای تسهیلات سبب می شود بانك ها به علت منفعت در كسب سود بیشتر، اقدام به اختصاص تسهیلات به فعالیت های غیرمولد نظیر مال سازی ها و همچنین فعالیت های سفته بازانه نمایند. برخی اقتصاددانان این جریان فراتر از این معتقدند دلیل تلاطمات بازارهای غیرمولد نظیر ارز، طلا، مسكن و خودرو به دلیل ورود برخی بازیگران بانكی است كه نقدینگی خود را از محل خلق پول بانكی تامین می كنند.  

این دسته از اقتصاددانان معتقدند با توجه به شرایط خاص حاضر كه فروش نفت و ورود درآمدهای آن به علت تحریم های بی سابقه با محدودیت شدیدی رو به رو شده و همچنین سرمایه گذاری خارجی به شدت كاهش یافته است، ظرفیت خلق پول بانكی به عنوان نهاده سرمایه برای رشد تولید از ضرورت های اقتصاد ایران است. این موضوع آنجایی اهمیت خود را بیشتر نشان می دهد كه بدانیم نرخ تشكیل سرمایه در دهه نود نزدیك به صفر بوده و حتی در دو سال98 و 99، میزان استهلاك سرمایه از تشكیل سرمایه بیشتر بوده است.

با وجود همه ملاحظاتی كه سیاست هدایت اعتبار را یك ضرورت برای اقتصاد ایران نشان می دهد، به نظر می رسد بانك مركزی راه سختی را در این مسیر خواهد داشت. زیرا بخش قابل توجهی از اقتصاددانان بانك مركزی كه وظیفه تهیه آیین نامه ها و یا حتی لوایح پیشنهادی در این زمینه را دارند به لحاظ نظری جزو گروهی هستند كه اعتقاد به كارآمدی بازارپول دارند. شاید یكی از مهم ترین دلایل اینكه در سال های اخیر در بانك مركزی تقریبا شاهد اقدام عملی و اجرایی در خصوص هدایت اعتبار و افزایش كیفیت رشد نقدینگی نبوده ایم همین مسئله باشد.

البته برخی اقداماتی مانند مسكن مهر یا اعطای تسهیلات به بنگاه های زود بازده با برچسب هدایت اعتبار در كشور انجام شده و می شود كه با ادبیات هدایت اعتباری كه در اقتصاد وجود دارد و در كشورهای ژاپن، كره جنوبی و چین اجرایی شده است بسیار تفاوت دارد. رئیس كل بانك مركزی 11 دی ماه سال 1400 طرحی را با عنوان اجرای آزمایشی «تامین مالی زنجیره ای» به منظور هدایت اعتبار آغاز كرده است كه البته اخبار دقیقی در خصوص جزئیات و موفقیت این طرح گزارش نشده است.