در جلسه 14 دی ماه ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی 2 طرح اولویت دار دولت سیزدهم به تصویب رسید و به منظور پیگیری مستمر تا حصول نتیجه در دستور كار دستگاه های متولی قرار گرفت. یكی از این طرح ها، طرح «توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز» شامل 16 پروژه توسعه ای بود كه وزارت نفت متولی آن است.

به گزارش مشعل نیوز، اقتصاد مقاومتی یك «الگوی حكمرانی اقتصادی» است، به این معنا كه سیاست ها، قوانین و اقدامات، طوری طراحی شود كه اقتصاد كشور از تكانه های داخلی و خارجی، كمترین اثرپذیری را داشته باشد. وظیفه دولت در این الگوی حكمرانی، طراحی و اجرای «اقدامات عملیاتی» است.

اقداماتی كه دولت انجام می دهد سه نوع دارد: توسعه زیرساخت (پروژه)، قاعده گذاری (هدایت) و تسهیل گری (حمایت). بنابراین برای تحقق اقتصاد مقاومتی و پیاده سازی این الگوی حكمرانی، ضروری است دولت طرح های اولویت دار شامل مجموعه ای از 3 گونه اقدام فوق كه منجر به تحقق اهداف مشخص در مقاوم سازی اقتصاد می شود را اجرا كند.

ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی به عنوان نهادی كه با فرمان رهبر معظّم انقلاب، بر اساس اصل 138 قانون اساسی و به ریاست معاون اول رئیس جمهور شكل گرفت، وظیفه طراحی، تصویب و پیشبرد طرح های جهشی و اولویت دار جهت مقاوم سازی اقتصاد و رفع موانع و تسهیل گری های لازم برای پیگیری قدم به قدم آن ها تا حصول نتیجه را بر عهده دارد و می تواند در تحقق اقتصاد مقاومتی، نقش آفرینی ویژه و راهبردی داشته باشد.

در دولت قبل، این ستاد عمدتا به امورات جاری اقتصاد و پروژه هایی كه اولویت بودجه ای داشت می پرداخت، اما در دولت سیزدهم، رویه ستاد تغییر كرده و منطق بر ماموریت اصلی خود قرار گرفته است. بر این اساس، رویه ستاد در دولت سیزدهم «تصویب طرح های منتخب و محدود و تحول آفرین متمركز بر تحقق اقتصاد مقاومتی» و «پیگیری قدم به قدم و مانع زدایی و تسهیل گری تا حصول نتیجه» است.

تصویب طرح توسعه زنجیره ارزش به عنوان اولویت دولت در ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی

در تاریخ 14 دی ماه 1401 و پس از جلسات متعدد كارشناسی دبیرخانه ستاد كه از ابتدای سال با خبرگان، مسئولین و دستگاه های متولی برگزار شد كه 2 طرح اولویت دار به تصویب رسید. یكی از این طرح ها، طرح «توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز» شامل 16 اقدام و پروژه زیرساختی بود كه وزارت نفت متولی آن است.

اجرای این طرح، زمینه را برای توسعه زنجیره ارزش و عبور از خام فروشی كه از محورهای اصلی اقتصاد مقاومتی است، فراهم خواهد كرد و به همین دلیل، به اولویت دولت تبدیل شده است. این طرح می تواند محور همكاری های دو و چندجانبه با چین و روسیه نیز قرار گیرد و از این جهت هم حائز اهمیت است.

16 اقدام و پروژه مصوب ذیل طرح توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز

طرح «توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز» با توجه به اهمیت توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز به عنوان یكی از محورهای راهبردی در ایجاد امنیت انرژی و مقاوم سازی اقتصاد تصویب شد و ذیل مواد 13 و 15 سیاست های كلی اقتصاد مقاومتی به مفهوم «كاهش خام فروشی و افزایش و پایدارسازی درآمدهای زنجیره نفت و گاز» قرار می گیرد.

ارتقاء و بهینه سازی 7 پالایشگاه، احداث 3 پتروپالایشگاه، اجرای 2 طرح تامین خوراك پتروشیمی و احداث 4 واحد بزرگ پتروشیمی در تكمیل زنجیره ارزش بالادستی، 4 محور اصلی این طرح است. 16 اقدام و پروژه مصوب ذیل طرح توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز كه بر اساس شاخص های متعدد در یك فرآیند كارشناسی و خبرگانی، از میان دهها و صدها اقدام و پروژه در دسترس انتخاب شده، به قرار زیر است:

1- ارتقاء و بهینه سازی پالایشگاه نفت تبریز

2- ارتقاء و بهینه سازی پالایشگاه نفت شیراز

3- ارتقاء و بهینه سازی پالایشگاه نفت تهران

4- ارتقاء و بهینه سازی پالایشگاه نفت اصفهان

5- ارتقاء و بهینه سازی پالایشگاه نفت بندرعباس

6- ارتقاء و بهینه سازی پالایشگاه نفت شازند اراك

7- ارتقاء و بهینه سازی پالایشگاه نفت آبادان

8- احداث پتروپالایشگاه 300 هزار بشكه نفت شهید سلیمانی

9- احداث پتروپالایشگاه 300 هزار بشكه نفت مروارید مكران

10- احداث پتروپالایشگاه 120 هزار بشكه میعانات گاز مهر خلیج فارس

11- اجرای طرح جمع آوری روزانه 500 میلیون فوت مكعب گازهای فلر بیدبلند خلیج فارس

12- اجرای طرح افزایش استحصال اتان در 18 فاز پارس جنوبی

13- احداث پتروشیمی پی دی اچ 550 هزار تنی آلای مهستان

14- احداث پتروشیمی پی دی اچ 550 هزار تنی تدبیر

15- احداث پتروشیمی پی دی اچ 700 هزار تنی پارس

16 احداث پتروشیمی 2.2 میلیون تنی كیان

در این طرح دولت از میان 3 وظیفه خود یعنی توسعه زیرساخت (پروژه)، قاعده گذاری (هدایت) و تسهیل گری (حمایت)، عمدتا بر تسهیل گری تمركز دارد و باید با رفع موانع و مسائل پیش روی پروژه ها و اقدامات ذیل این طرح، كه هر كدام سهامدار و متولی خاص خود را دارد، زمینه را برای اجرای آن فراهم آورد. از جمله موانع و مسائل این اقدامات و پروژه ها می توان به تامین منابع مالی، تامین لایسنس، ارائه مجوزهای لازم و ... اشاره كرد كه ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی، ظرفیت و دسترسی لازم برای فراهم سازی آن را دارد.

البته ذكر این نكته ضروریست كه در بحث تامین مالی كه به عنوان مسئله اصلی بعضی از این پروژه ها مطرح است، قرار نیست از منابع بودجه ای استفاده شود و دولت بنا دارد با منابع غیر بودجه اعم از سرمایه گذاری بانك ها، منابع مردمی و عمومی یا سرمایه گذاری و منابع خارجی، این اقدامات را به نتیجه برساند و در این زمینه در حال نهایی سازی الگوی تامین مالی با راهبری وزارت اقتصاد و همكاری نهادهای متولی است.

چرا توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز اهمیت دارد؟

جهان روز به روز در حال تغییر است و جمهوری اسلامی ایران به ویژه بعد از تحریم، باید جایگاه خود را در این جهان مستحكم نماید. برای تقویت این جایگاه، ساخت درونی قدرت (درونزایی) و ایجاد مزیت های قابل معامله با كشورها و طرف های تجاری (برونگرایی) لازم است بر بعضی بخش ها تمركز و با تدابیری، به روزرسانی انجام شود. به بیان دیگر، ساخت درونی قدرت یعنی قدرت بر اساس یك مولفه واقعی داخل اقتصاد ایران تعریف شود، طوری كه قابل معامله با هر كشوری باشد و تغییرات بین المللی به راحتی آن را از مزیت خارج نكند و البته با تحولات بین الملل به روز شود. در این زمینه، صنعت نفت و گاز ایران، یك مزیت مهم است كه باید بروزرسانی و تقویت و بازآفرینی شود، چرا كه دیگر مثل گذشته خام فروشی و استفاده از روش های متداول نمی تواند ایران را در جایگاه قدرتمندی نگه دارد.

صنعت نفت و گاز نقش برجسته ای در اقتصاد ایران و به ویژه تحقق اقتصاد مقاومتی دارد، به گونه ای كه بندهای 13، 14، 15و 18 سیاست های كلی اقتصاد مقاومتی به این حوزه اختصاص یافته است. خام فروشی نفت در عین سادگی و سهل الوصول بودن، مضراتی را برای كشور به همراه دارد. بودجه جاری كشور را وابسته می كند، به راحتی تحریم پذیر است و از همه مهم تر كشور را از عواید تولید فرآورده های با ارزش نفتی محروم می نماید.

در مقابل رویكرد توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز بجای خام فروشی، موجب ایجاد ارزش افزوده و رونق صنایع مرتبط با آن، اشتغالزایی مستقیم و غیرمستقیم می شود و به علت معاملات خرد و متنوع و غیر قابل رصد از منظر فنی، امكان فروش و بازاریابی آن در شرایط تحریم و غیرتحریم راحت تر از نفت خام است و عملا قابل تحریم نیست. همچنین با توجه به تغییر سبك زندگی در كشورهای توسعه یافته، مصرف مواد پتروشیمیایی برخلاف فرآورده های سوختی روند رو به رشدی دارد و لذا تغییر رویكرد از خام فروشی به توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز، كاملاً ضروری، راهبردی و آینده نگرانه است. در ادامه ضرورت ها و آثار مهم توسعه زنجیره ارزش برای اقتصاد ایران تشریح می شود.

1) تحریم پذیری صادرات نفت خام و لزوم حركت به سمت تولید و صادرات فرآورده

تا پیش از تحریم های آمریكا، از حدود 4 میلیون بشكه نفت خام تولید شده در میادین نفت كشور، حدود 1.7 میلیون بشكه در داخل به عنوان خوراك واحدهای پالایشگاهی استفاده می شد و حدود 2.3 میلیون بشكه باقیمانده به صورت خام، صادر می شد. اما پس از اعمال تحریم های آمریكا، مطابق نمودار زیر صادرات نفت خام ایران به شدت كاهش یافت و در مقاطعی به زیر 500 هزار بشكه در روز رسید كه این امر تولید نفت خام ایران را هم كاهش داده است.

در حقیقت صادرات نفت خام ایران در محموله های بسیار بزرگ (بعضا تا بیش از 2 میلیون بشكه)، به كشورهایی محدود و معمولا با مسافت زیاد از ایران انجام می شود. این حجم از صادرات و انگشت شمار بودن مقاصد محموله های نفتی كشور، به راحتی توسط آمریكا قابل رصد بوده و امكان تحریم مالی، تحریم بیمه و تحریم كشتی ها نظیر تحریم بانكرینگ آن ها را بیش از پیش افزایش می دهد. علاوه بر این موارد، كیفیت و خواص شیمیایی و فیزیكی نفت خام ایران در تمام دنیا شناخته شده و با انجام آزمایش هایی، قابل شناسایی است؛ به همین دلیل امكان دور زدن تحریم ها و رساندن نفت به متقاضیان از مسیرهای غیرمرسوم كار مشكل و پرخطری است.

در مقابل، تنوع محصولات پتروپالایشی، گستره وسیع بازار هدف فرآورده های نفتی، سهولت صادرات و تحریم ناپذیری آن، از مزیت های توسعه ظرفیت پتروپالایشی و توسعه زنجیره ارزش و عبور از خام فروشی است. نیاز كشورهای همسایه به فرآورده های نفتی موجب می شود كه صادرات بخش زیادی از فرآورده ها به كشورهای همسایه، از راه های زمینی (تانكر یا خط لوله) و در مسافت های نزدیك تجارت شود كه اعمال تحریم بر روی آن به مراتب سخت تر از تحریم نفت خام است. ضمن اینكه توسعه زنجیره ارزش نفت و تبدیل آن به زنجیره متنوعی از فرآورده های پالایشی و پتروشیمیایی موجب می شود كه صادرات بخش زیادی از این محصولات از طریق خودروهای سنگین، خط لوله و نهایتاً كشتی به كشورهای همسایه صورت گیرد. این نحوه از صادرات را می توان «توزیع از طریق شبكه مویرگی» نامید كه اعمال تحریم ها بر روی آن دشوار است.

2) فرصت بزرگ بازارهای رو به گسترش مواد پتروشیمیایی

با افزایش كیفیت سطح زندگی مردم به ویژه در كشورهای در حال توسعه و تغییر رویكرد مصرف فرآورده های نفتی از سوخت به مواد پتروشیمیایی، بسیاری از صاحبان صنایع پالایشی دنیا، طرح های چندساله اخیر خود را به جای احداث پالایشگاه به صورت پتروپالایشگاه تعریف كرده اند تا بدین صورت بخشی از فرآورده های پالایشی به مواد پتروشیمیایی تبدیل شود. حاشیه سود یك پالایشگاه در حالت مطلوب حدود 6 دلار به ازای هر بشكه است؛ درحالی كه برای مدل پتروپالایشگاهی این عدد می تواند تا حدود 15 دلار رشد داشته باشد. علاوه بر این با احداث پتروپالایشگاه ها می توان طیف وسیعی از محصولات پالایشی و پتروشیمایی (بیش از 30 نوع فرآورده ی مایع و جامد با قابلیت انبارش راحت تر نسبت به نفت خام) را تولید نمود.

نمودار زیر روند تقاضای فرآورده های پالایشی و پتروشیمیایی مقایسه و برآورد شده است. همانطور كه مشخص است از سال 2030 رشد تقاضای محصولات پالایشی ثابت و از سال 2040 به بعد با روند كاهشی مواجه خواهد شد؛ درحالیكه رشد تقاضای محصولات پتروشیمیایی همواره روندی صعودی دارد.

مزیت نسبی دسترسی به خوراك و البته بازارهای رو به گسترش مواد شیمیایی در آسیا موجب شده است تا اغلب طرح های پتروپالایشی در این قاره تعریف شوند. مطابق گزارش مركز تحقیقاتی وود مكنزی، بیش از نیمی از ظرفیت پتروپالایشی كه از سال 2019 تا 2027 راه اندازی می گردد در آسیا احداث می شود و 70 تا 80 درصد از آن ها روی مواد شیمیایی و پلیمری متمركز است.

كشورهای اطرف ایران نیز رویكرد احداث پتروپالایشگاه ها و تولید مواد شیمیایی ذیل آن ها را پیش گرفته اند. تركیه، كویت، عربستان، امارات، عمان و هند همگی كشورهایی هستند كه در اطراف ایران با تعریف طرح هایی به صورت مجتمع های پتروپالایشی رویكرد تبدیل نفت خام به فرآورده های پتروشیمیایی و تكمیل زنجیره ارزش این مواد را در پیش گرفته اند.

3) امكان صرفه جویی ارزی و فرصت ارز آوری

در سال 2018 مجموع واردات مواد شیمیایی و پتروشیمیایی در كشورهای منطقه بیش از 30 میلیارد دلار بوده كه از این مقدار حدود 3 میلیارد دلار آن مربوط به ایران بوده است. با توجه به توسعه روزافزون صنایع كشور و افزایش سرانه مصرف مواد پتروشیمایی، این میزان واردات روندی كاملاً صعودی خواهد داشت. یعنی تقاضای ایران و سایر كشورهای منطقه به واردات محصولات پتروشیمیایی افزایش چشمگیری پیدا خواهد كرد. ضمن اینكه با توجه به طرح های پتروپالایشی تعریف شده در منطقه و عقب ماندگی ایران در این حوزه، اگر توسعه مطلوب و متوازن زنجیره ارزش نفت و گاز در ایران به صورت فوری در دستور كار دولت قرار نگیرد، علاوه بر افزایش وابستگی ایران به واردات محصولات پتروشیمیایی از سایر كشورها، ایران بازار صادراتی رو به رشد منطقه را از دست خواهد داد.

در چند سال اخیر تحریم های آمریكا واردات بنزین و فروش نفت خام كشور را با چالش های جدی مواجه كرده است، در صورت عدم توسعه زنجیره ارزش در كشور و با استمرار روند خام فروشی، پیش بینی می شود تحریم های آینده از جنس ممانعت از خرید فرآورده های پتروشیمیایی مورد نیاز صنایع خواهد بود و وابستگی و ارزبری در این حوزه افزایش پیدا خواهد كرد. هم اكنون نزدیك به 25 میلیون تن فرآورده اغلب سنگین در پالایشگاه های ایران تولید می شود كه به معنی تولید 25 میلیون تن محصولی است كه هیچگاه وارد زنجیره ارزش نخواهد شد و ارزش افزوده ای برای كشور ایجاد نخواهد كرد. بنابراین با توجه به منافع گفته شده برای توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز و همچنین موقعیت كشور ایران از جهت برخورداری از خوراك نفت خام و گاز طبیعی، دسترسی به كریدورهای مهم جهان، بازار داخل و بازار كشورهای منطقه، فرصت بسیار خوبی برای آن است كه با احداث واحدهای پتروپالایشی و پتروشیمیایی از عواید آن بهره مند شد.

4) ایجاد ارزش افزوده قابل توجه

كشورهای پیشرو در تكمیل زنجیره ارزش نفت و گاز توانسته اند از سویی اشتغال، اقتصاد و درآمدزایی بالایی در این حوزه ایجاد كنند و از سویی دیگر با تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر (بیش از 6000 نوع محصول) نیازهای داخلی خود را تأمین كرده و در حوزه صادرات محصولات پتروشیمیایی نقش بسزایی ایفا كنند. در نمودار زیر، 10 كشور برتر در زمینه توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز نشان داده شده است. با توجه به نمودار، توسعه زنجیره ارزش حتی در دستور كار كشورهایی كه از منابع هیدروكربوی بی بهره اند هم قرار گرفته است.



به عنوان نمونه اگر كره جنوبی كه واردكننده نفت و گاز و در عین حال پنجمین كشور صادركننده مواد پتروشیمیایی جهان است با كشور ایران مقایسه شود، مشخص می گردد كه ارزش صادراتی محصولات پتروشیمیایی ایران تنها 6.5 درصد كره جنوبی است. سنگاپور فاقد منابع هیدروكربوری، به عنوان سومین مركز پالایش جهان شناخته می شود و با داشتن 4.1 میلیون بشكه در روز ظرفیت پالایشی، به یكی از كشورهای پیشرو در صنایع پتروشیمیایی تبدیل شده و صادرات مواد پتروشیمیایی سنگاپور در سال 2020، حدود 54 میلیارد دلار بوده است. این میزان صادرات، معادل 15 درصد از تولید ناخالص داخلی این كشور است.

آلمان دارای ظرفیت پالایشی مشابه ایران و یكی از پیشرفته ترین كشورها در تكمیل زنجیره ارزش است كه اغلب نفت و گاز مورد نیاز صنایع خود را وارد می كند. این كشور در سال 2019، 133 میلیارد دلار صادرات مواد پتروشیمیایی داشته است. این ارقام نشان دهنده ظرفیت بالای زنجیره ارزش نفت و گاز برای تولید ثروت بوده كه فعلا در كشور مغفول باقی مانده است.

5) تحقق امنیت انرژی

نحوه توزیع نفت و گاز در تمام نقاط جهان، نشان دهنده پراكندگی نامتوازن این منابع در مناطق مختلف است و به همین دلیل معادلات سیاسی-اقتصادی در مناطق برخوردار از نفت و گاز، اثرات فرا منطقه ای داشته و می تواند مجموع معادلات اقتصادی و سیاسی بین المللی را تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر تقاضای مؤثر برای نفت و گاز، پیش شرط رشد مداوم در سرمایه گذاری این بخش بوده و بدون تقاضای مؤثر تولید نفت خام و گاز طبیعی، بسیاری از مخازنی كه هم اكنون در حال تولید هستند، فاقد توجیه اقتصادی خواهند بود.

با توجه به تحریم های اقتصادی و نفتی تحمیل شده بركشور در سال های اخیر، موضوع مقاوم سازی اقتصادی و بخصوص مقاوم سازی سیستم انرژی برای ایران، اهمیت ویژه ای پیدا كرده است. وضع تحریم ها از سوی جامعه بین المللی و بخصوص آمریكا، به صورت مستقیم و غیرمستقیم حوزه هـای انرژی نظیر نفت و گاز و صنایع بالادستی و پایین دستی آن را تحت تأثیر قرار داده است. در حقیقت تحریم صنایع نفت و گاز كشور با توجه به وابستگی اقتصاد ایران به این صنایع و صـادرات محصولات آن، همـواره به عنوان یك ابزار فشار از سوی آمریكا و اتحادیه اروپا به كار رفته است. ضمن اینكه روند رو به رشد مصرف داخلی در بعضی از فرآورده های نفتی همچون بنزین، مسئله امنیت تأمین عرضه پایدار برای این فرآورده ها را ایجاد كرده است. كما اینكه تا قبل از بهره برداری از پالایشگاه ستاره خلیج فارس، كشور با مشكل تأمین بنزین مواجه بود.

با توجه به موارد مطرح شده، فروش مستقیم نفت و گاز به كشورهای خارجی، ممكن است سودآوری قابل قبولی برای كشور داشته باشد اما عدم اطمینان به عرضه داخلی و تقاضای خارجی، نوسانات جهانی قیمت ها و تحریم های حوزه فروش، لزوم توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز و در نتیجه ایجاد تنوع در مشتری و روش های فروش را گوشزد می كند، در غیر این صورت كشور ایران شاید می توانست به سراغ صنایع دیگر برود و فقط به فروش نفت خام و گاز طبیعی اكتفا كند. البته در حالت كلی تأمین امنیت عرضه انرژی و فرآورده های نفتی باعث می شود تا كشورهای دارنده منابع نفت و گاز در هر صورت به سمت پالایش نفت خام بروند و در این زمینه تا حدود زیادی خودكفا باشند.

بررسی دلایل انتخاب 16 اقدام و پروژه در طرح توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز

نظر به اهمیت توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز كشور در «كاهش خام فروشی»، «مقاوم سازی اقتصاد» و «بی اثرسازی تحریم» كه از تاكیدات موكّد و همیشگی رهبر معظّم انقلاب است و با توجه به شرایط و محدودیت های كشور، این نیاز وجود داشت كه از میان پروژه های متعدد زنجیره ارزش نفت و گاز، تعدادی منتخب و از تمامی ظرفیت ها در راستای پیگیری و به ثمر رسیدن آن ها استفاده شود. در ادامه به بررسی 16 اقدام و پروژه منتخب در این طرح ذیل 4 محور آن پرداخته خواهد شد.

محور اول: 7 پروژه ارتقاء و بهینه سازی پالایشگاه های موجود

در حال حاضر در پالایشگاه های كشور سالیانه حدود 22 میلیون تن انواع فرآورده سنگین كم ارزش همچون نفت كوره تولید می شود (حدود 25 درصد نفت خام تحویلی به پالایشگاه ها) كه توجیه اقتصادی ندارد. در راستای كاهش تولید این فرآورده های سنگین و در نتیجه افزایش حاشیه سود پالایشگاه های كشور، وزارت نفت مجوز ارتقا و بهینه سازی 9 پالایشگاه موجود كشور را صادر كرده است كه به غیر از دو مورد كه هنوز به جمع بندی نهایی نرسیده و مسائلی دارد، بقیه موارد به دلیل اهمیت بالا، در طرح «توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز» ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی به عنوان اولویت، منتخب شده است.

طرح های ارتقاء كمیت و كیفیت پالایشگاه های نفت خام كشور اهدافی از جمله پاسخگویی به تغییر الگوی مصرف از فرآورده های میان تقطیر به فرآورده ها سبك تر مانند بنزین، ارتقای كیفیت فرآورده های تولیدی بر اساس استانداردهای بین المللی، كاهش تولید نفت كوره، كاهش آلاینده های محیط زیستی، تولید بیشتر بنزین و ارتقای كیفیت فرآورده های بنزین و گازوئیل به یورو 4 و یورو 5 را دنبال می كنند. بنابراین با توجه به افزایش مصرف بنزین و گازوئیل در كشور، حركت به سمت اجرای طرح های ارتقا و كیفی سازی پالایشگاه های نفت خام به منظور تأمین امنیت سوخت كشور، افزایش ارزش افزوده پالایشگاه ها، افزایش كیفیت فرآورده های نفتی و كاهش آلاینده های محیط زیستی ضروری است.

ضمن اینكه در میان طرح های ارتقا و كیفی سازی، تولید كك سوزنی در پالایشگاه شازند و كك اسفنجی در پالایشگاه بندرعباس كه به ترتیب در صنعت فولاد و آلومینیوم كاربرد دارند و در حال حاضر وارداتی بوده و در واقع گلوگاه این صنعت به شمار می رود هم وجود دارد. مقدار نیاز فعلی صنعت آلومینیوم و فولاد كشور به كك به ترتیب 200 و 45 هزار تن در سال است كه بخش زیادی از آن به ارزش حدود 100 میلیون دلار از طریق واردات تأمین می شود. با توجه به ظرفیت 55 میلیون تنی پیش بینی شده تولید فولاد تا افق 1404، نیاز صنعت فولاد به كك به حدود 135 هزار تن در سال خواهد رسید.

مسئله اصلی در طرح های ارتقاء، كیفی سازی و بهینه سازی پالایشگاه های موجود، نبود متولی واحد برای آن و در واقع تعلل پالایشگاه ها برای پیشبرد طرح ها به علت تركیب سهام داری آن ها و نبود الگوی تامین مالی مطلوب بوده كه نیازمند طراحی، مجوزهای لازم و هماهنگی بین دستگاهی است و باید در ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی مرتفع شود.

محور دوم: 3 پروژه احداث پتروپالایشگاه

بر اساس گزارش شركت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران، در سه ماهه تابستان امسال روزانه به طور متوسط 105 میلیون لیتر بنزین و 106 میلیون لیتر گازوئیل مصرف شده است كه نسبت به مدت مشابه سال قبل، مصرف بنزین و گازوئیل به ترتیب 20 و 9 درصد افزایش یافته و حجم مصرف به ظرفیت عملیاتی تولید پالایشگاه ها رسیده است. با روند مذكور در سال آینده، كشور مجددا به وارده كننده سوخت تبدیل خواهد شد و نیاز است هر چه سریع تر ظرفیت تولید سوخت كشور افزایش یابد.

در حقیقت افزایش ظرفیت پتروپالایشی با توجه به تحریم پذیری صادرات نفت خام، بازارهای رو به گسترش مواد پتروشیمیایی و افزایش تقاضای داخلی برای سوخت بویژه بنزین، كاملاً ضروری و آینده نگرانه است. ضمن اینكه با توجه به حجم تولید و مصرف فعلی میعانات گازی كشور و كاهش ذخایر میعانات گازی پارس جنوبی و افت تولید قطعی آن در آینده، كمبود میعانات گازی یكی از مسائل مهم كشور است كه باید بخش مصارف آن را محدود و كنترل كرد. براساس آمارهای رسمی وزارت نفت، میانگین مصرف روزانه میعانات گازی كشور حدود 600 هزار بشكه در روز و مازاد تولید میعانات گازی حدود 300 هزار بشكه در روز است این درحالی است كه وزارت نفت در دولت گذشته، مجوز احداث تعدادی پالایشگاه خوراك میعانات گازی با مجموع ظرفیت خوراك 540 هزار بشكه را صادر كرده است.

13 طرح پتروپالایشگاهی دارای مجوز اولیه با خوراك نفت خام و میعانات گازی در كشور وجود دارد كه با توجه به محدودیت های مذكور، بر اساس معیارهای مختلف از جمله «نوع فرآورده های تولیدی»، «قرارداد خوراك»، «دارا بودن زمین»، «ظرفیت تولید»، «سرمایه گذار»، «رویكرد توسعه مكران»، «تأمین امنیت سوخت كشور»، «دسترسی بهتر و كم هزینه تر به مبادی صادرات»، «درصد پیشرفت پروژه»، «تأمین پایدار و كم هزینه تر به خوراك و یوتیلیتی» و «محل احداث طرح با توجه به الزامات آمایش سرزمینی»، 3 طرح پتروپالایشگاهی شهید سلیمانی، مروارید مكران و مهر خلیج فارس به عنوان پروژه های منتخب در طرح ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی تعیین شده است.

مسئله اصلی در اجرای طرح های پتروپالایشگاهی، الگوی تامین مالی آن است كه از طریق منابع داخلی و خارجی، در حال تدقیق و نهایی سازی است.

محور سوم: 2 طرح تامین خوراك پتروشیمی

مجموع ظرفیت اسمی تولید واحدهای پتروشیمی كشور تا پایان سال 1400، حدود 90 میلیون تن در سال گزارش شده است. در حالیكه تولید عملیاتی صورت گرفته در سال مذكور، حدود 65 میلیون تن بوده كه در مقایسه با ظرفیت اسمی، دارای عملكرد 72 درصدی بوده است. علت اصلی اختلاف 25 میلیون تنی بین ظرفیت اسمی و عملیاتی صنعت پتروشیمی كشور عدم تأمین پایدار خوراك است. در واقع حدود 60 درصد از عدم تولید مجتمع های پتروشیمی ناشی از كمبود خوراك بوده است. بنابراین با توجه به برنامه ریزی های صورت گرفته توسط شركت ملی صنایع پتروشیمی مبنی بر افزایش ظرفیت واحدهای پتروشیمی به حدود 200 میلیون تن در سال، باید مسئله تامین پایدار خوراك بصورت جدی توسط وزارت نفت پیگیری و دنبال شود.

یكی از راه حل های پیشنهادی در راستای تامین پایدار خوراك صنعت پتروشیمی كشور، جمع آوری گازهای همراه میادین نفت و گاز و افزایش استحصال اتان پالایشگاه های گازی كشور و تخصیص آن به مجتمع های پتروشیمی است. در حقیقت با توجه به كسری گاز در كشور و عدم تامین خوراك صنایع بویژه پتروشیمی ها در زمستان، طرح های جمع آوری گازهای همراه منجر به افزایش تولید خوراك و كاهش حجم گازهای فلر و اتلاف منابع می شود.

در این راستا طرح جمع آوری گازهای فلر بیدبلند خلیج فارس و افزایش استحصال اتان 18 فاز پارس جنوبی نیز به عنوان طرح های ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی انتخاب شده است. پالایشگاه بیدبلند خلیج فارس، ظرفیت فرآورش روزانه بیش از 56 میلیون مترمكعب گازهای همراه نفت (فلر) را دارد و در صورتی كه این مجتمع با ظرفیت كامل فعالیت كند، سالانه یك میلیارد و 500 میلیون دلار برای كشور درآمدزایی خواهد داشت. ضمن اینكه جمع آوری گازهای فلر منطقه شرق كارون، از فلرینگ بیش از 6 میلیارد مترمكعب گاز در سال جلوگیری می كند.

پروژه افزایش استحصال اتان 18 فاز پارس جنوبی از میزان 67 درصد فعلی به 78 درصد از طریق اعمال تغییرات در شرایط عملیاتی برخی از تجهیزات واحدهای پالایشگاه و متناسباً اصلاح تجهیزات حسب مورد است. افزایش میزان اتان قابل استحصال از هر پالایشگاه دو فازی در جمع كل 18 فاز، بالغ بر یك میلیون و سیصد هزار تن در سال است. ارزش تقریبی سالانه آن برای هـر پالایشگاه دو فازی بالغ بر 35 میلیون دلار و در جمع كل 18 فاز بالغ بر 315 میلیون دلار بـرآورد می شود كه نقش موثری در محیط زیست و تكمیل زنجیره تولید در صنایع پایین دستی دارد.

مسئله اصلی طرح های مذكور روند كند اجرای پروژه به علت عدم پیگیری مستمر آن ها و مشكلات مرتبط با مدیریت پروژه است. تعیین متولی مشخص و هماهنگی بین دستگاهی و صدور دستورات لازم در این زمینه جهت تسریع در كار ضرورت دارد.

محور چهارم: 4 واحد بزرگ پتروشیمی

پروپیلن یكی از مهم ترین محصولات میانی صنعت پتروشیمی است كه طی سالیان متمادی، در تولید محصولات پلاستیكی و مواد شیمیایی استفاده می شود. در سال 2005 ظرفیت جهانی تولید پروپیلن حدود 70 میلیون تن بوده كه این ظرفیت در سال 2020 به حدود 133 میلیون تن رسیده است. در سال های آینده ظرفیت جهانی تولید پروپیلن همچنان رشد قابل توجهی خواهد داشت و پیش بینی می شود در سال 2030 به حدود 200 میلیون تن افزایش پیدا كند.

در حال حاضر جهان شاهد تغییرات قابل توجهی در بازار پروپیلن است، زیرا از تولید غیرمستقیم (روش های قدیمی) دور می شود و به سمت تولید مستقیم و بیشتر پروپیلن می رود. در واقع شكاف بین عرضه و تقاضای پروپیلن، دسترسی به پروپان ارزان قیمت ناشی از افزایش تولید گاز مایع در جهان، قیمت بالای نفت خام، رشد بیشتر تقاضای پروپیلن نسبت به اتیلن، كاهش كراكرهای بخار با خوراك نفتا و سایر عوامل باعث توسعه بیشتر زنجیره ارزش گاز مایع و در حقیقت افزایش تولید پروپیلن از گاز مایع از طریق احداث واحدهای جدید پتروشیمی هیدروژن زدایی پروپان (PDH) شده است.

در ایران سالانه حدود 10 میلیون تن گاز مایع تولید می شود كه بیش از 50 درصد از گاز مایع تولیدی به صورت خام صادر، بیش از 20 درصد صرف مصارف داخلی، 5 درصد به عنوان خوراك پتروشیمی ها و بیش از 20 درصد باقیمانده این سوخت با ارزش و گران قیمت به علت محدودیت در ذخیره سازی، به خط لوله سراسری گاز طبیعی تزریق می شود. این در حالی است كه ارزش حرارتی و قیمت جهانی گاز مایع به مراتب بیشتر از گاز طبیعی است و تزریق آن به خط لوله سراسری گاز طبیعی، در واقع به منزله اتلاف منابع و عدم استفاده صحیح از این ماده با ارزش است.

در حال حاضر تقاضای داخلی برای پروپیلن زیاد است و شكاف زیادی بین عرضه و تقاضای بازار پروپیلن وجود دارد. بنابراین بازار داخلی به پروپیلن وارداتی وابسته بوده و سالانه حدود 1.2 میلیارد دلار حجم واردات مشتقات پروپیلن به كشور است. در این شرایط توسعه صنعت پروپیلن كشور اهمیت زیادی دارد. علاوه بر آن با توجه به رشد جهانی بازار محصولات پایین دستی پروپیلن، فرصت های صادراتی مطلوبی بویژه در منطقه برای كشور مهیا خواهد شد. در حقیقت با توجه به «میزان تولید و عرضه بیش از تقاضای گاز مایع در داخل و هدررفت بیش از 20 درصدی آن»، توسعه زنجیره ارزش گاز مایع و در واقع تولید پروپیلن از گاز مایع می تواند به رفع «كمبود محصول راهبردی پروپیلن در كشور» كمك كند كه مزایای گوناگونی همچون «ایجاد ارزش افزوده»، «صرفه جویی ارزی»، «افزایش درآمد دولت» و «اشتغال زایی» را هم درپی خواهد داشت.

در راستای توسعه زنجیره ارزش گاز مایع در كشور و تولید پروپیلن، مجوز 13 طرح پتروشیمی هیدروژن زدایی پروپان (PDH) توسط وزارت نفت صادر شده است. علی رغم اینكه از تاریخ مجوز بعضی از این 13 طرح پتروشیمی هیدروژن زدایی پروپان، بیش از یك دهه می گذرد اما همچنان پیشرفت فیزیكی اكثر این طرح ها اندك است. لذا با استفاده معیارهایی از جمله «دارا بودن خوراك در بالادست»، «دارا بودن زمین»، «نوع لایسنس»، «سرمایه گذار»، «ظرفیت تولید»، «طرح توسعه پایین دست واحد»، «دسترسی بهتر و كم هزینه تر به مبادی صادرات»، «درصد پیشرفت پروژه» و «محل احداث طرح با توجه به الزامات آمایش سرزمینی»، 3 طرح پتروشیمی PDH آلای مهستان، تدبیر و پارس به عنوان منتخب در طرح مصوب ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی تعیین شد.

مسئله اصلی در اجرای طرح های پتروشیمی PDH در كشور، مسئله لایسنس و مجوزهای مرتبط بوده كه وزارت نفت در همكاری با دستگاه های مسئول، در حال بررسی و مرتفع نمودن آن در راستای بومی سازی پتروشیمی های PDH است.

طرح پتروشیمی كیان دیگر طرح توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز ستاد فرماندهی است. این پتروشیمی از جمله طرح های توسعه ای جهش دوم و سوم صنعت پتروشیمی كشور و دارای استعداد اشتغال نزدیك به 10000 نفر در زمان ساخت و بالغ بر 3200 نفر بصورت مستقیم در زمان بهره برداری است. فاز 1 پتروشیمی كیان شامل واحدهای الفین (اتیلن، پروپیلن، بنزن، بوتادین) و پلی الفین (انواع پلی اتیلن سنگین) و همچنین فاز 2 آن شامل واحدهای پروپیلن اكساید، اتیل بنزن، استایرن مونومر و اكسو الكل ها است كه در حال حاضر كسری شدید این محصولات در كشور وجود دارد.

پتروشیمی كیان در مجموعه صنعت پتروشیمی دارای بالاترین ارزش افزوده و درآمد و واجد مزیت های ممتاز و خاصی همچون طراحی واحد الفین توسط چهار لایسنسور شناخته شده (Linde، BASF، Uhde وMitsubishi)، بالاترین استانداردهای محیط زیستی و فاقد پساب تولیدی، بالاترین ظرفیت تولید محصولات الفینی و پلی الفینی و آروماتیكی در یك سایت (بالغ بر 3.2 میلیون تن در سال) و اجرای زنجیره ارزش بنزن و پروپیلن بصورت همزمان و در یك واحد است. پتروشیمی كیان خوراك واحدهای پایین دستی مانند پلی الفین ها، پلی استایرن ها، پلی ال ها، استون، فنول، پلی استر، صنایع رنگ سازی، تولید PTA و نرم كننده ها را تامین می كند.

مسئله اصلی این طرح، نبود عزم جدی دو سهام دار آن به علت مشكل تامین مالی است كه الگوی تامین مالی آن از طریق منابع داخلی یا خارجی، در حال تدقیق و نهایی سازی است.