احسان نجابت
باوجود درگیری های لفظی در حوزه قدرت های سخت، به نظرم جبهه اصلی تقابل میان ایران و ایالات متحده در شرایط كنونی نه میادین نظامی بلكه عرصه های اقتصادی است. شكی نیست كه پیشانی اقتصاد ایران و مهمترین منبع درامد دولت به ویژه درامدهای ارزی، صنعت نفت است. نفت خام، گاز مایع، انواع مشتقات نفتی و محصولات پتروشیمی بخش اصلی و حیاتی صادرات كشور را تشكیل می دهد و به تنهایی می تواند تكلیف اقتصاد ایران را مشخص كنند.
معمولا تقابل قدرتهایی كه هزینه تقابل سخت را برای تحقق اهداف خود بیش از منافع آن می بینند دارای سه مرحله است. مرحله اول شامل زور آزمایی و قدرتنمایی طرفین است. هر یك از طرفین با نمایش كارت های قدرت خود تلاش می كند به طرف مقابل بفهماند كه چه ابزارهایی برای به كرسی نشاندن نظرات خود دارد. مرحله دوم با مذاكرات محدود، مذاكرات رسمی و نهایتا توافق نسبی سپری می شود. اما مرحله سوم در حقیقت با بررسی نتیجه توافق سپری می شود. هریك از طرفین دائم با سبك و سنگین كردن هزینه ها و عواید توافق برای خود به این موضوع فكر می كند كه ایا ظرفیت بالا بردن منافع خود را دارد یا باید در چارچوب توافق و تعادل موجود حركت كند. بدیهی است با استنباط هریك از طرفین از وجود ظرفیت چانه زنی بیشتر حتما مجددا این چرخه شروع شده و به مرحله اول بازمی گردیم. به نظر می رسد تحلیل سران كاخ سفید دقیقا چنین است و نتیجه بازگشت به مرحله اول است. هرگونه اظهار نظر در این مورد كه اگر چنین كرده بودیم یا چنان این تصمیم اتخاذ نمی شد صرفا یك گمانه زنی است كه احتمالا با اوردن قرینه ای برای آن ادعای مذكور با تردید مواجه می شود. بنابراین اكنون مهمتر از اینكه برسر چه می كردیم بهتر بود بحث شود لازم است در مورد چه كنیم تبادل نظر شود.
در خرداد ماه سال 94 در یادداشتی با عنوان «اسب توسعه زین نشده است» ، پیش از نهایی شدن توافق بزرگ هسته ای كه بعدا برجام نام گرفت بیان كردم كه باتوجه به عملكرد متوسط كشور در دوران پیش از توافق (مرحله اول) قطعا این توافق نیز یك تفاهم متوسط با نقاط قوت و ضعف جدی خواهد بود. به دلیل توانمندی تیم مذاكره كننده و مجموع شرایط، توافق حاصل از عملكرد ما در مرحله اول، بهتر بود. تجربه نشان داد كه نتیجه همان بود كه پیش بینی می شد اما ظهور دولتی تمامیت خواه با انتظارات حداكثری در روابط بین المللی كمتر قابل پیش بینی بود كه محقق شد. امروز واقعیت اینست كه دولت مستقر در امریكا از منافع خود در تفاهم ایجاد شده راضی نیست و بدنبال حداكثرسازی منافع خود است. بنابراین چرخه مجددا آغاز شده و به مرحله اول بازگشتیم. در این مرحله باید قدرتنمایی كرد. باید نشان داد كه می توانیم تهدیدهای طرف مقابل را خنثی كنیم، می توانیم تهدیدش كنیم، می توانیم به زندگی خود ادامه دهیم و شدیدا می خواهیم كه در یك تفاهم عادلانه برد-برد با او به سر بریم.
به نظرم حاكمیت به این یقین رسیده كه دوران توافق سپری شده و مرحله زورآزمایی مجدد برای توافق بزرگ تر آغاز شده است. رئیس جمهور به صراحت این جمع بندی را اعلام كرد. فرمانده سپاه قدس به غایت این نقش را كامل و بی نقص ارائه داد. اعلام شفاف ظرفیت های كشور در حوزه قدرت سخت و نشانه هایی برای اثبات درستی مداعاهای مطرح شده. حتی فراتر از آن استراتژی كلان مقابله یعنی درگیری نامتقارن و جغرافیای آن نیز اشاره شد. به نظر می رسد باتوجه به عدم تمایل واقعی طرفین برای ورود به مقابله فیزیكی، سردار امكان نقش آفرینی بیش از این را در این مرحله ندارد و این ژنرال های اقتصادی هستند كه باید به میدان بروند.
واقعیت اینست كه مهمترین عرصه تقابل حوزه اقتصاد است. حوزه ای كه می تواند منشا تهدیدات بسیاری برای كشور باشد و طرف مقابل حس برتری محسوس و كم هزینه ای را در آن دارد. نیازی به گفتن نیست كه اقتصاد كشور در شرایط كنونی به شدت به عملكرد صنعت نفت وابسته است. بنابراین مهمتر از مواضع سرداران توانمند نظامی كشور باید منتظر عملكرد و مواضع ژنرال های اقتصادی به ویژه در وزارت نفت بود. مهمتر از بستن تنگه هرمز باز كردن بازارهای جهانی بر روی محصولات ایرانی و امكان تبادلات مالی تعیین كننده است. باید تصمیمات خاص برای شرایط خاص گرفت. بدیهی است شرط اساسی برای پیروزی در هر عرصه ای ابتدا مشاركت و همراهی مردم است. شاید پاره ای از گشایش های اجتماعی و سیاسی بتواند همدلی، همراهی و همكاری حداكثری در جامعه ایجاد كند. اصولا تهدیدهای خارجی همواره اتحاد زیر پرچم را ایجاد می كند اما شاید برخی دلخوری ها و بی اعتمادی های موجود گروه های قابل توجهی را پراكنده و ناامید كرده باشد كه ضرورت اصلی و مهمترین فاكتور حیاتی موفقیت در هرعرصه ای پرداختن به این سرمایه های اجتماعی است.
اتاق فكر ضد ایرانی حاكم بر كاخ سفید معتقد است كه چون دوران پیش از توافق را دولت گذشته با تسامح و تساهل گذرانده، مذاكرات نتیجه حداكثری مورد نظر آنها را نداشته و بنابراین با بازگشت به مرحله قبل می خواهد جبران مافات كند. اكنون نوبت ماست كه نشان دهیم ماهم معتقدیم كه مشكلاتمان در آن زمان بیش از آنكه ناشی از تحریم ها بوده باشد ناشی از مشكلات مدیریتی داخلی بوده است. موضوعی كه زنگنه بارها اعلام كرده بود و معتقد بود باید جای سربازها را در وزارت نفت ژنرال ها بگیرند تا مدیریت كارامدتر شود. اكنون بهترین زمان برای اثبات این مدعاست تا ژنرال نشان دهد كه ما می توانیم. یادمان باشد در تاریخ توافقات را تنها به پای زمامداران وقت نمی نویسند بلكه عمدتا به پای نسل موثر حاضر در آن زمان می نویسند.
این موارد باید در دستور كار وزارت نفت قرار گیرد چراكه فارغ از زمان، مجریان و نحوه مذاكره مذاكره كنندگان، موفقیت در این موارد است كه قدرت چانه زنی را در مذاكرات آتی مشخص می كند. توافق خوب ناشی از دوران پیش از توافق، یعنی زمان زورآزمایی است.

- ایجاد ظرفیت امن، اقتصادی و معقول برای تقاضای انرژی داخلی
راهكارها
- تسریع در تكمیل كامل پالایشگاه ستاره خلیج فارس و سایر طرح های افزایش ظرفیت پالایشگاه ها
- برنامه ریزی برای بهره گیری مجدد از رافینیت پتروشیمی های اروماتیكی به جای بنزین در پیك های غیرمنتظره تقاضای بنزین
- اجرای مجدد طرح سهمیه بندی از طریق كارت سوخت با بازبینی و برطرف نمودن مشكلات طرح و همچنین تكمیل نظارت بر كل چرخه عرضه از پالایشگاه تا مصرف كننده نهایی به منظور مدیریت تقاضا و جلوگیری از قاچاق سوخت چراكه در این شرایط بهره گیری از مكانیزم های قیمتی تنظیم بازار میسور نیست
- كمك جدی به عرضه برق شبكه وزارت نیرو از طریق اتصال و عرضه واقعی ظرفیت مازاد و اضطراری واحدهای تولیدی در زمان های پیك تقاضای برق
- استفاده حداكثری از گاز برای سوخت نیروگاه ها و كارخانجات به دلیل عدم امكان صادرات گاز مازاد در شرایط كنونی

- طراحی كانالهای امن حمل ونقل، بیمه، فروش و دریافت ارز واقعی نفت خام، مشتقات نفتی و محصولات پتروشیمی
راهكارها
- تنوع بخشی جدی به موادی صادراتی از طریق حضور جدی در بنادر كشورهای دوست، تقویت و اعطای امتیازات جدی مانند سوخت ارزان برای گسترش جدی صادرات زمینی
- عمده فروشی محصولات به عرضه كنندگان منطقه ای به منظور فروش تركیبی محصولات با برند غیر
- تمركز تولید از میادین مشترك و كاهش تولید از سایر میادین در صورت لزوم به كاهش تولید
- خرید واحدهای پالایشی در سایر كشورهای دوست از طریق تهاتر با نفت خام و مشتقات نفتی
- پذیرش واقعی فروش با ارزهای محلی و تهاتر با كالاهای اساسی و سرمایه ای
- الزام واحدهای پتروشیمی و پالایشگاهی به پرداخت ارزهای صادراتی به بانك مركزی و توزیع ارز توسط بانك مركزی در سامانه نیما به منظور جلوگیری از نگرانیهای موجود كه باعث عدم عرضه در هفته های اخیر شده است. درغیراینصورت خوراك این واحدها باید به صورت ارزی دریافت شود كه البته تجربه نشان داده این روش عملا پاسخگو نیست و بهتر است همان الزام تحویل ارز عملیاتی شود.
- اخذ مصوبات لازم از شورای عالی امنیت ملی به منظور حفاظت از تصمیم گیران حوزه فروش به منظور تقویت روحیه و افزایش انگیزه تصمیم گیری های قاطع و ضربتی
- ایجاد كنسریوم های قدر با مشاركت بیمه های داخلی و تقویت بیمه های اتكایی داخلی به منظور حل مشكل بیمه باربری با اخذ مصوبات دوران اضطرار

- بازطراحی استراتژی و برنامه توسعه صنعت نفت در بالادست و پایین دست
راهكارها
- اولویت بندی پروژه های توسعه ای به منظور تعیین نحوه تامین منابع مالی
- تهاتر كالاهای مورد نیاز پروژه ها با نفت یا ارزهای محلی حاصل از فروش نفت
- گردش جدی و واقعی به سمت ظرفیت های داخلی
- طراحی مكانیزمهای اوراق مشاركت ارزی با ضمانت كالا به منظور تامین منابع مالی پروژه ها كه درصورت اطلاع رسانی درست و اقناع كننده می تواند در جمع كردن نقدینگی و كاهش عطش تقاضای ارز نیز موثر باشد
- تمركز جدی،حاكمیتی، حمایتی و الزامی بر پروژه های پتروشیمی و پالایشگاهی با پیشرفت بالای 60 درصد كه می توانند در دو سال آینده به بهره برداری برسند. یادمان باشد فروش پلی اتیلن و متانول بسیار ساده تر از نفت خام یا گاز است.
- ایجاد سازوكار مناسب و متمركز برای تامین تجهیزات خاص كه تولید داخل ندارند مانند تجهیزات دوار با توان بالاتر از 25 مگاوات، یا پمپ های دوزینگ، سیستم های كنترل یا مواد خاصی چون تیتانیوم، سوپر داپلكس و امثال آن
- كاهش محسوس قیمت خوراك برای 5 سال اول تولید طرح های جدید به منظور افزایش جذابیت سرمایه گذاری سهولت تامین مالی در پروژه های پتروشیمی و پالایشی. اگر قرار است نفت و گاز به دلیل مشكلات و هزینه های ناشی از فروش غیرمعمول، عملا با قیمتی كمتر فروخته شود یا اصولا فروخته نشود چرا این ارزش افزوده در كشور ایجاد نشود؟

- تقویت همكاریهای بین المللی با صادركنندگان نفتی كه مورد غضب امریكا قراردارند برای ایجاد ظرفیت بالاتر برای اثرگذاری بر بازارها
راهكارها
- همكاری جدی تر با كشورهایی مانند ونزوئلا و روسیه به منظور ارائه بخشی از تولیدات درقالب یك سبد نفتی مشترك
- ایجاد تفاهمات تهاتر نفت با كالاهای ثالث

- طراحی برنامه جامع نگهداشت پیشگیرانه و تامین مواد مورد نیاز تولید به منظور حفظ توان تولید كشور
راهكارها
- تامین كاتالیست ها، مواد شیمیایی، افزودنی ها و قطعات یدكی واحدهای تولیدی باید به صورت خاص در دستور كار قرار گیرد. بیش از 240 عنوان مواد پرمصرف در صنعت نفت وجود دارد كه عمده آنها یا در داخل تولید نمی شود یا صرفا فرمولاسیون آن انجام می شود. تصور كنید اگر ماده ای چون متیل دی اتانول آمین وارد نشود چه اتفاقی در كشور می افتد. برنامه ریزی جدی برای تامین این مواد با تمركز بر توان داخل باید طراحی گردد.

- تقویت وحدت و همدلی و همكاری در سطوح مختلف صنعت
راهكارها
- تهیه و اعلام گسترده پیام وزیر در مورد شرایط جدید و لزوم تغییر نگرش همگان در این شرایط و تقویت فضاسازی تبلیغی به منظور ایجاد شور و هیجان و همدلی و همكاری ملی
- پیگیری واقعی برنامه های بهبود معیشت كاركنان بدون هرگونه تنگ نظری
- تغییر فوری مدیران زینت السلطنه، رفقا، دانشجویان، تحمیلی و سیاسی یا بی انگیزه. هم اكنون مدیرانی به غایت شجاع، تصمیم گیر، كاربلد، شناخته شده و دارای مقبولیت و به صورت جدی دارای پشتوانه سیاسی و تجربی لازم است. عدم تغییرات مدیران نشان می دهد تغییر فضا توسط ژنرال هنوز درك نشده است. این تغییرات یك پیام جدی به جامعه و بدنه صنعت نیز برای درك و همراهی تغییر شرایط است. مدیران اقا اجازه و نوچه یا وامدار جریانات نزدیك به وزیر كمكی به جنگ نامتقارن موجود كه لازمه آن تصمیم گیری در لحظه و شجاعت است نمی كند. همچنین جانشین ژنرال باید فرمانده واقعی ستاد مقابله باشد نه زینت وزارتخانه.
- اطرافیانی كه با بداخلاقی و خامی صرفا نارضایتی در بدنه ایجاد می كنند باید از ژنرال دور شوند و بروند گوشه ای در سلسه مراتب قرار گرفته و اگر توانمندی داشته باشند به تدریج رشد خواهند كرد.
- جوان گرایی جدی در دستور كار قرار گیرد. الزاما از میان كسانیكه هیچ ارتباطی با ژنرال ندارند حتی اگر وزیر محترم اطمینان دارد كه توانایی نزدیكانش بیشتر است به دلیل ایجاد مقبولیت نباید از آنها بهره گرفت. این كار هم اینده این نخبگان را تباه می كند هم تنش جدی و بحران مقبولیت ایجاد می كند. تجربه مشاوران جوان دولت گذشته را بیاد اورید.