امنیت جانیِ كادر درمان در پیچ و خم مدیریت بحران بیمارستان های فرسوده بمب ساعتیِ آماده انفجار این نگرانی وجود دارد كه بمب ساعتی بیمارستان های فرسوده در ساعت كاری پرستاران و كادر درمان منفجر و فاجعه كلینیك سینامهر تكرار شود.
نوآوران آنلاین- وجود 33 هزار ساختمان در معرض سانحه در تهران، كه بر اساس گزارش شورای اسلامی شهر، 29 هزار و 777 مورد از آنها هنوز ایمن سازی را آغاز نكرده اند، نویددهنده روزهای پرحادثه ای است. در اساس كار ایمن سازی در ایران به سبب مشكلات ساختاری و خوار پنداشتن مقوله ایمنی به كندی انجام می شود. مالكان این ساختمانها چه پزشك و وكیل باشند و چه دولت و مردم عادی، كمتر به سلامت افرادی كه در محیط تحت تملك آنها، كار یا زندگی می كنند، توجه نشان می دهد.
حادثه كلینیك «سینامهر» كه به مرگ 19 نفر انجامید، در ساختمانی رخ داد كه متعلق به عده ای پزشك بود. آنها توسعه بیمارستان را بدون توجه به كاربری مسكونی آن كلید زدند و حتی به ضوابط سیم كشی برق و نحوه ذخیره كپسول های اكسیژن توجه نكردند؛ حتی تذكر سازمان آتش نشانی را به مدل خود رفع و رجوع كردند تا امروز شاهد این فاجعه باشیم. در مهندسی شهری، همواره بر ایمن سازی سخت گیرانه بیمارستان ها و توسعه آنها در امكانی ایمن و به دور از هرگونه مخاطره طبیعی، تاكید می شود اما در ایران یكی از مهم ترین بیمارستان های كشور كه بالغ بر 3 هزار پرسنل و روزانه حدود 6 هزار مراجعه كننده دارد را بر روی گسل می سازند؛ این را باید در كنار انبوه بیمارستان هایی دید كه بالای 50 سال عمر دارند.
زمانی «سیدحسن قاضی زاده هاشمی»، وزیر سابق بهداشت گفته بود:«در بازدید ها بیمارستان هایی با عمر كمتر از 30 سال را مشاهده نكردم و عمده آنها عمر بیشتر از 50 سال داشتند؛ بنابراین لازم است تا بیمارستان های جدید ساخته شود.»
امدادرسان ها نیازمند به امداد
بیمارستان های مورد اشاره وی، ساختمان هایی هستند كه در یك باغ یا زمین چندهكتاری توسعه یافته اند و از چندین ساختمان قدیمی و فرسوده تشكیل شده اند؛ معروف ترین بیمارستان های پایتخت كه مالكیت آنها در اختیار دولت است، چنین ویژگی هایی را دارند. پربیراه نیست كه این بیمارستان های فرسوده را به بمب های خنثی نشده، تشبیه كنیم كه هر آن امكان تخریب در آنها وجود دارد. در واقع، مكان هایی كه در هنگام بحران باید امدادرسان باشند خود نیاز به امداد پیدا می كنند.
17 خرداد سال جاری، «محسن فتحی» عضو هیئت رئیسه كمیسیون بهداشت مجلس شورای اسلامی، با اشاره به سانحه ساختمان پلاسكو و نگرانی ها از تكرار سرنوشت آن برای بیمارستان های فرسوده، گفت: «در زمان حادثه پلاسكو هشدارهایی نسبت به فرسودگی و ناامنی برخی بیمارستان ها و مراكز درمانی داده شده اما این هشدارها به جایی نرسید و اقدامات چندانی برای مقاوم سازی انجام نشد. باید بر اساس اصول و قواعد سازمان ملی استاندارد فرم هایی طراحی و تهیه و بازرسی های مداوم از بیمارستان ها در دستور كار قرار گیرد؛ البته بخش دولتی باید بودجه ای را برای نوسازی و مقاوم سازی بیمارستان ها پیش بینی كند؛ باید حتی جان یك انسان برایمان مهم باشد و از خطرات احتمالی ناشی از فرسودگی و عدم ایمنی پیشگیری شود. مجلس باید به تصویب و تنقیح قوانین این حوزه توجه كند و دستگاه های اجرایی هم باید اجرای قوانین را در دستور كار قرار دهند.»
ضعف طرح تحول نظام سلامت
یكی از نكاتی كه این نماینده مجلس یازدهم به آن اشاره كرد، بی توجهی «طرح تحول نظام سلامت» به نوسازی بیمارستان ها بود: «در طرح تحول سلامت بودجه های زیادی صرف پروژه های عمرانی شد و در برخی موارد ساختمان هایی ساخته و ایجاد شد كه توجیهی نداشتند و می توانستیم زیرساخت ها را تقویت كنیم اما متاسفانه به تقویت زیرساخت ها كمتر توجه شد.»
اشاره به این ضعف طرح تحول نظام سلامت، از این جهت اهمیت دارد كه در تعدادی از استان ها در 40 تا 50 سال اخیر، هیچ بیمارستان دولتی ساخته نشده است. قرار بود كه این طرح با به خدمت گرفتن هزاران میلیارد تومان منابع عمومی كشور، به تاسیس بیمارستان های دولتی جدید و مطابق با الزامات روز كمك كند اما آنگونه كه «انوشیروان محسنی بندپی» استاندار تهران گفته، پس از انقلاب در این استان تنها 1 بیمارستان دولتی ساخته شده است. در همین حال ساخت بیمارستان در مدتی كوتاه به یك آرزوی ملی تبدیل شده است.
برای نمونه بیمارستان ولیعصر بهبهان از سال 1364 كلنگزنی شده است اما به تازگی تنها دو بلوك از آن به بهره برداری رسیده است. همچنین بیمارستان «مهدی كلینیك» كه كلنگ آن در سال 91 در مجموعه بیمارستان امام خمینی (ره) زده شده است برای تكمیل نیاز به استفاده بیشتری از منابع عمومی برای تكمیل و بهره برداری دارد.
در نتیجه طولانی شدن نوسازی برخی بیمارستان ها و عقب ماندگی تاریخی بسیاری از آنها، امنیت جانی كادر درمانی كشور به ویژه پرستاران كه در شرایط شیوع كرونا، بیشترین ساعت كار را دارند، به شدت در خطر است. این نگرانی وجود دارد كه بمب ساعتی بیمارستان ها فرسوده در ساعت كاری آنها منفجر و فاجعه كلینیك سینامهر تكرار شود.
زنگ هشدار را به صدا درآوریم
«محمد شریفی مقدم» دبیركل خانه پرستار كه از تكرار سوانحی مانند انفجار كلینیك سینامهر نگران است، با بیان اینكه باید برای سلامتی آن دسته از كادر درمان كه در مراكز درمان با كاربری مسكونی كار می كنند، نگران باشیم و از حالا به صورت جدی زنگ هشدار را به صدا درآوریم، گفت: «حادثه انفجار كلینیك سینامهر، مركزی كه فعالیت های درمانی را در یك ساختمان مسكونی و نه یك بیمارستان واقعی متمركز كرده بود، یادآور بحرانی است كه مدت ها گریبان بیمارستان های دولتی و مراكز درمانی متعلق به دانشگاه ها را گرفته است.»
در همین حال بیشتر این بیمارستان ها بیش از 40 سال عمر دارند. بیمارستان هایی كه پیش از انقلاب ساخته شده اند، دیگر مناسب استفاده نیستند و باید هرچه سریعتر برای آنها جایگزین پیدا كرد. ایمن سازی آنها در شرایطی كه تاسیسات بنا به شدت فرسوده هستند، صرفا یك مرهم است و دردی را دوا نمی كند و چه بسا تنها وقوع حادثه را عقب بی اندازد؛ این به هیچ وجه كافی نیست.»
وی افزود: «تعدادی از بیمارستان ها كشور هم نزدیك به 80 سال عمر دارند و هر لحظه ممكن است كه به دلیل زلزله های بزرگ مقیاس تخریب شوند. جالب اینجاست كه عموم بیمارستان های فرسوده از فقر تجهیزات ضدحریق پیشرفته و سیستم هوشمند اعلام حریق رنج می برند؛ درحالیكه این امكانات ابتدایی بیمارستان های استاندارد است. در همین حال این بیمارستان ها با سقف كاذب بی كیفیت كه خود حریق را تشدید می كنند پوشیده شده اند، راهورهای آنها باریك هستند و به دلیل طراحی قدیمی امكان خروج فوری را هم ندارند.»
آتش به انبار كاه
دبیركل خانه پرستار با بیان اینكه در همین حال سیم كشی بیمارستان های فرسوده به شدت دچار مشكل است، گفت: «كادر درمان از مشاهده انبوه سیم ها كه در هم پیچیده شده اند، وحشت می كنند. بیمارستان های فرسوده با مشكل انبار كردن كپسول های اكسیژن و الكل های طبی مواجه هستند. اگر روزی جرقه ای بر آنها بیفتد گویی كه آتش به انبار كاه افتاده باشد. چنین ساختمان هایی باید از رده خارج و به موزه تبدیل شوند نه اینكه چند ده سال و باوجود ریزش بخش های مختلف از آنها بهره برداری كرد.»
وی با بیان اینكه سینامهر یك كلینیك بود اما در صورت وقوع این اتفاق در یك بیمارستان بزرگ كه چندصد مراجعه كننده در روز را دارد، فاجعه ای به مراتب بزرگتر رخ می دهد، گفت: «امنیت جانی پرستاران، بیماران، مراجعه كنندگان و... نباید تا این اندازه مورد بی توجهی قرار گیرد؛ آنهم در شرایطی كه سینامهر و حواشی آن را به چشم دیده ایم. وزارت بهداشت نباید اجازه دهد كه بحرانی به مراتب بدتر از سانحه سینامهر رخ می دهد.»
دبیركل خانه پرستار تصریح كرد: «با همه اینها از پس از انقلاب، در تهران بیمارستان های مجهز و مقاومی ساخته نشده است. من در دوران سوپرروایزری، با مشاهده فرسودگی بیمارستان های دولتی احساس وحشت می كردم؛ حالا همچنان همكارانم در تهدید هستند. متاسفانه چند بیمارستان تهران هم با وجود ساخت ساختمان های جدید، از ساختمان های فرسوده بهره می گیرند كه این به هیچ وجه قابل قبول نیست.»
شریفی مقدم، افزود: «عمده بیمارستان های شهر تهران، ایمنی لازم را ندارد. وزارت بهداشت هم در جریان بحرانی كه گریبان این بیمارستان ها را گرفته هست و باید ورود كند؛ البته اوضاع برخی بیمارستان های خصوصی و متعلق به نهادها و سازمان های شبه دولتی خوب نیست؛ با این حال بیمارستان های جدید توسط آنها ساخته می شوند. به صورت كلی، بیمارستان هایی كه بیشتر از 30 سال عمر دارند باید جایگزینی را داشته باشند. بنابراین غالب بیمارستان های دانشگاهی باید به موزه تبدیل شوند و به جای آنها بیمارستان های جدید ساخته شوند.»
چرا مدیریت بحران درس نمی گیرد؟
پس از سقوط ساختمان پلاسكو كه به مرگ 16 آتش نشان و 6 شهروند عادی انجامید، جامعه شناسان با انتشار تحلیل هایی ضمن ستایش وفاق ملی كه پس از سانحه به وجود آمد، نسبت به سرد شدن جامعه و به خواب زمستانی رفتن افكار عمومی، هشدار دادند. حالا همین نگرانی در مورد سینامهر وجود دارد. هیچ بعد نیست كه پس از سانحه بعدی، افكار عمومی مرگ مردم عادی و كادر درمان این كلینیك ساختمان گلنگی را به یاد آوردند و با افسوس بپرسند: «چرا مدیریت بحران از این سوانح درس نمی گیرد؟»
از این نگاه، مرگ هر انسان هشداری برای در پیش بودن مرگ سایرین است. به همین دلیل كارشناسان ایمنی و مدیریت بحران از دولت ها می خواهند كه سوانح را با در نظر گرفتن سهم هر یك از عوامل خطرآفرین، با كمك های سیستم های نرم افزاری شبیه سازی كنند تا از پیش، ابعاد فاجعه را در ذهن داشته باشند. این كار می توانست برای پلاسكو، سینامهر، معدن زمستان یورت و... كه در جریان بازرسی ، وقوع حادثه در آنها محتمل ارزیابی شده بود، صورت گیرد، اما تدبیری وجود نداشت و همین حالا هم وجود ندارد.
باید منتظر ماند و دید كه آیا ده ها هزار ساختمان نا ایمن كشور، كه تنها 29777 مورد آنها در تهران قرار دارند، بسته به ظرفیت و كاربری شان ایمن سازی یا تخریب می شوند؛ حداقل در مورد بیمارستان های بالای 30 سال قدمت به تخریب و جایگزینی و نه و تعمیرات و ایمن سازی برای از سر باز كردن ماجرا نیاز داریم.