رشت-ایرنا- "" فرهنگ محبس"" كتابی مشتمل بر واژگان مورد استفاده توسط زندانیان به كوشش امین حق ره پژوهشگر، نویسنده و مددكار اجتماعی توسط نشر ایلیا منتشر شد.

زندان و حبس گرچه برای هیچكس خوشایند نیست اما با توجه به شرایط خاص حاكم بر آن، غرابت و فضای محدود و بسته، و وجود برخی شخصیت های غریب، برای مردم با راز و رمزهایی همراه است. راز و رمزهایی كه نه تنها پژوهشگران و نویسندگان بلكه حتی مردم عادی را نسبت به دانستن آن كنجكاو و متمایل می سازد.

كتاب "فرهنگ محبس" همانگونه كه خود نویسنده در مقدمه آن آورده ماحصل تجربه ی سال ها فعالیت امین حق ره در حوزه ی مددكاری اجتماعی و فراهم آمدن امكان رویاروییِ مستقیم با ساكنان دیرجوش و تلخ مزاج زندان، در قالب تحقیقاتی میدانی، و بهره مندی از مشاهدات و گزارشات عینی دیگران در این حوزه است .

حق ره در مقدمه این كتاب آورده است: زندان هرگز پدیده ی غریبی نیست. اما در میان همه ی برساخته های اجتماعی، حتماً منحصر به فرد است. بدیهی ست كه هر سازه ی اجتماعی، متشكل از اجزایی انسانی است و تعامل و كنش و واكنش همین اجزاء با هم، در كلّیتی به نام اجتماع، در بُلندای زمان، فرهنگ ساز است. «زندان» هم البته كه از این قاعده مستثنا نیست.

"به هم رسیدن انسانهای مُخِل یا ناقضِ قانون، كه حالا به علت محرومیت جبری از دنیای آزاد، سخت آزرده روح، بی اعتماد، پرخاشگر، كم تحمل و هنجارگریزند، در كلّیتِ واحدی به نام زندان، اجتماعی انحصاری، با قواعد و روابطِ انسانیِ پیچیده ای را شكل می دهد كه فرهنگِ حاكم بر آن، برای آن هایی كه دور از آن می زی اند، سخت فهم و رازآلوده جلوه می كند. این گونه است كه برای فهم و دركِ درست و هم ارائه ی تحلیلی جامعه شناختی، مبتنی بر وقایع و حقایق، نه بر اساس برساخته های ذهنیِ عام و عمدتاً متوهّمانه از قواعد زندگی اجتماعی در محدوده ی زندان، زیستن در آن و هم نفسی با ساكنانش ناگزیر و الزامی می نماید."

این پژوهشگر در مورد اینكه "فرهنگ محبس" چگونه و بر مبنای كدام اُلگو گِرد آمد می افزاید: مرحله ی نخستِ پروژه ی گردآوری و تدوین واژه ها و اصطلاحات كاربردی در زندان های ایران (فرهنگ محبس) از سال 85 آغاز و به روزهای آغازین سال 90 ختم شد.

به گفته وی در این مجموعه تنها واژه ها و اصطلاحاتی گردهم آمد كه در سطح زندانهای مرجع (از بعد تولیدِ واژه ها و اصطلاحات) رایج یا پذیرفته شده اند و در مكالمات روزانه ی زندانیان سایر حوزه های جغرافیایی نیز به كار می روند. از این رو، لغات و اصطلاحات، یا هر مولفه ی دیگر فرهنگی كه مختص زندان های نواحی اند، یا تنها مرتبط با لهجه ها و گویش های محلی اند و كاربردشان فقط در همان محدوده ی جغرافیایی است، نیامده اند.

زبان و ادبیات فارسی، در همه ی حوزه ها، مملو از كنایات و اشارات است. اساساً فرهنگ كلامی و نوشتاری فارسی بسیار وام دار همین روش كنایه آمیزِ اَدای منویات و تمایلات درونی ست. استفاده از واژه ها و اصطلاحات كنایه آمیز، از آن جایی كه در فرهنگ كلامیِ كاربردیِ دیروز و امروز ایرانیان جایگاه محكمی دارد، در خُرده فرهنگ زندان هم برای ایجاد ارتباط بین اعضاءِ اجتماع، سخت كارآمد است. در زندان اما عمدتاً زبانِ كنایه ها و متلك ها، بی رحمانه، نقادانه و هتاكانه است.

وی با ذكر این مطلب آورده است: از خصیصه های بارز فرهنگ زندان كه برخاسته از جنسِ محیط، روابط انسانیِ تحمیلی و فضای امنیتی آن است، گرایش و وابستگیِ ویژه به زبان اشاره و كنایه ی آمیخته به طنز (بیشتر از نوع گزنده، بی پرده و هتاكانه) و هم بهره گیری از تمثیل و استعاره برای تثبیت ادعا یا تفهیم آرای فردی یا گروهی و تشكیلاتی ست. استفاده از اسامی مستعار یا رمزگونه مثلاً برای افراد، اشیاء، موقعیت ها و حتی مكانها، نیز در همین راستا صورت می گیرد.

واژه ها و اصطلاحات رایج و كاربردی در زندان در این كتاب به لحاظ فرم و محتوا به 1. واژه ها و اصطلاحات معطوف به محیط 2. شخصیت 3. قوانین، مقررات و مقتضیات رایج در زندان 4. بَدَلی (نشانه ها) 5. توصیفی 6. مَثَل ها و بازی های كلامی 7-كنایه ها و متلك ها تقسیم شده است .

این مددكار اجتماعی تصریح كرده است: آدم ها در زندان عمدتاً موجوداتی می شوند غیرقابل پیش بینی با رفتارهای به شدت حسّی و تحریك پذیر، چیزی وَرای آن چه كه خیلی هاشان در دنیای آزاد از خود بروز و ظهور داده اند. بسیاری از واژه ها و اصطلاحات كاربردی در زندان، علاوه بر این كه از ملزومات زیستنِ در این محدوده ی منحصربه فرد اند، موثر از این مولفه ی شخصیتی زندانیان خَلق و استعمال می شوند.

"افتاد تو تسبیح، بُلبُل تو گِلوشه، هیكلش كتاب شعره، آب رو به هم گره زد، انبار زد تا تاج، پرچم اتاقشونو كرد تو وایتكس، قلیانش را كشید، نَدار آبادشو بالا كشید " برخی از واژه هایی است كه در این كتاب معنایشان برای ما رمزگشایی می شود.

حق ره خاطرنشان می كند : در خصوص كاربست همه ی این واژه ها و اصلاحات، عموماً اجبار و الزامی برای زندانیان نیست، گو اینكه عدد قابل توجهی از ایشان تا پایان دوره ی حبس تن به كاربرد بسیاری از این واژه ها و اصطلاحات انحصاری نمی دهند. به روایت دیگر بهره برداری از فرهنگ محبس در مراودات درون زندان، به مولفه های متعددی همچون پیش آگاهی زندانی، خانواده و خاستگاه اجتماعی، عضویت در گروه ها و دسته جات حامل و مبلغ این خرده فرهنگ، و هم حالات و روحیات شخصی و روانی زندانی میزان اعتماد و عزت نفس، سطح سواد، كیفیت بهره مندی از اقدامات حمایتی از سوی جامعه، خانواده و غیره وابستگی دارد.

نگارنده خاطرنشان كرده آن چه كه سبب سازِ گردآمدن این واژه ها و اصطلاحات، در مجموعه ای با نام «فرهنگ مَحبس» شد، در حد مقدورات و معذورات، ارائه ی نمایی درست و به دور از غبار و هیجان و تعصب، از شهری به نام زندان است. شهری دور، در آن سوی دیوار، كه ساكنینش روزگاری همسایگان ما بودند.

در این مجموعه تلاش شده است، با رعایت محدودیت های موجود شمایل معقول و نزدیك به واقعیتی از پدیده ای دور از ذهن اكثریت جامعه، ارائه شود. با خواندن و تحلیل این مجموعه، آن ها كه ریزبین اند و اهل مداقه در حوزه ی فرهنگ و اجتماع، برای بسیاری از پرسش هایی كه به حكم رازآلودگی و مه گرفتگی محدوده ی ممنوعه ی زندان، در ذهنشان بی جواب مانده، پاسخی در خور و عقلایی می یابند.

بی شك این كتاب برای پژوهشگران علوم اجتماعی ، زبان شناسان ، روانشناسان و نویسندگان و اهالی فرهنگ و ادب دارای جذابیت و ارزش است چرا كه حاصل سالها تجربه ای است كه دسترسی به آن بسیار صعب است.

امین حق ره نویسنده این كتاب مددكار اجتماعی ، پژوهشگر فرهنگ و اجتماع متولد 1357 انزلی است.

آثار منتشر شده از وی عبارتند از:

- ورنیشین؛ زندگی و آثار حسن خوشدل (نوازنده، آهنگساز، ترانه سرا و خواننده) / گفتگو

- آقای هنر؛ زندگی و آثار منوچهر ویسانلو (نوازنده و آهنگساز) /گفتگو

- شورشی آوازه خوان؛ زندگی هنری و سیاسی احمدعاشورپور

برچسب ها
- بندرانزلی
- سازمان زندان ها
- كتاب
- گیلان